ទិវា​ឯករាជ្យ​ជាតិ នៃ ប្រទេស​ក្រិ​ក​

1724
ចែករម្លែក

(​ភ្នំពេញ​)៖ រដ្ឋាភិបាល និង​ប្រជាពលរដ្ឋ​ក្រិ​ក ប្រារព្ធ​ទិវា​ឯករាជ្យ​ជាតិ របស់​ពួកគេ នៅ​ថ្ងៃទី ២៥ ខែមីនា ដើម្បី​រំឭក​ដល់​ថ្ងៃ ដែល​ពួកគេ​ងើប​បះបោរ ប្រឆាំងនឹង​ការត្រួតត្រា​របស់​ចក្រភព អូ​តូ​ម៉​ង់ កាលពី​ឆ្នាំ​១៨២១ ដែល​ទីបំផុត ពួកគេ​អាចបង្កើត​បានជា​សាធារណរដ្ឋ​ក្រិ​ក ឯករាជ្យ នៅ​ឆ្នាំ​១៨៣០ ។​

​ភូមិសាស្ត្រ​-​ប្រជាសាស្ត្រ​៖
​សាធារណរដ្ឋ ក្រិ​ក មាន​ផ្ទៃដី ១៣១.៩៥៧ ម៉ែត្រក្រឡា ស្ថិតនៅ​ផ្នែក​ខាងត្បូង នៃ តំបន់ ឧបទ្វីប​បាល់​កង់ ភាគ​អាគ្នេយ៍​នៃ​អឺរ៉ុប ឬ ស្ថិតនៅ​ចំ​កន្លែង​ទី​ខ្វែង នៃ អឺរ៉ុប អាស៊ី និង អាហ្វ្រិក មាន​ព្រំដែន​គោក​ជាប់​នឹ​ប្រទេស អាល់​បា​នី ម៉ា​ស៊ី​ដូ​នា ប៊ុលហ្គារី និង តួ​ក​គី ។ នៅ​ឆ្នាំ ២០១៧ មាន​ប្រជាពលរដ្ឋ ជាង ១១ លាន​នាក់ ភាគច្រើន ជា​អ្នក​កាន់សាសនា​មូស្លីម និង គ្រិស្ត ភាសាផ្លូវការ គឺ​ភាសា​ក្រិ​ក រដ្ឋធានី​គឺ​ទីក្រុង​អា​តែ​ន ។ ក្រិ​កមាន​ឆ្នេរ​សមុទ្ទ ល្អាង​សមុទ្ទ ម៉េ​ឌី​ទែ​រ៉ា​ណេ ប្រវែង​១៣.៦៧៦ គីឡូម៉ែត្រ ។​

ប្រវត្តិសាស្ត្រ​-​ធ្លាក់​ក្នុង​ដៃ​រ៉ូម​៖
​ពិភពលោក បាន​ស្គាល់​ថា ក្រិ​ក​ធ្លាប់ជា​ប្រទេស ដ៏​មាន​អរិយធម៌​ខ្ពង់ខ្ពស់ ។ ក្រិ​ក សម្បូរ ទៅដោយ​អ្នកប្រាជ្ញ​ទស្សនវិជ្ជា ។ ប្រតិទិន ហ្ក្រេ​ហ្គោ​រាន ដែលជា​ប្រតិទិន​សកល នាពេល​បច្ចុប្បន្ន ក៏​ជាការ​បង្កើតឡើង ដោយ​អ្នកប្រាជ្ញ ក្រិ​ក ដែរ ។​

​រ៉ូម ត្រូវបាន​បង្កើតជា​រដ្ឋ មុនដំបូង​នៅ​ឆ្នាំ​៧៥៣ មុន​គ្រិស្តសករាជ ដោយ​ប្រកាន់យក​របប រាជានិយម​។ លុះដល់​ប្រមាណ​ជា ៥០០ មុន​គ្រិស្តសករាជ របបរាជានិយម​ត្រូវបាន​ប្តូរ ទៅជា​របប​សាធារណរដ្ឋ ។ ទាំង​រាជាណាចក្រ​រ៉ូម ក៏ដូចជា សាធារណរដ្ឋ​រ៉ូម​តែងតែ​ធ្វើ សង្គ្រាម​ពង្រីក​ទឹកដី ឥតឈប់ឈរ ។ ទឹកដី​ក្រិ​ក បាន​ក្លាយជា​ផ្នែក​មួយ នៃ​សាធារណរដ្ឋ​រ៉ូម នៅ ១៦៨ ឆ្នាំ មុន​គ្រិស្តសករាជ ។​

​គិត​ត្រឹម​សតវត្សរ៍​ទី ២ មុន​គ្រិស្តសករាជ តំបន់​នៅ​ជុំវិញ​សមុទ្ទ ម៉េ​ឌី​ទែ​រ៉ា​ណេ ទាំងមូល ធ្លាក់​ក្រោម​ការគ្រប់គ្រង​របស់​ច​ក្រ​ភព​រ៉ូម​ទាំងអស់ ។ ពេលនោះ ចក្រភព​រ៉ូម​គ្មាន​សត្រូវ​ណា មក​ខាងក្រៅ ហ៊ាន​ងើបមុខ​តទល់ ឬ​ប៉ះពាល់​ឡើយ ។ ប៉ុន្តែ រ៉ូម​មានទំនាស់​ផ្ទៃក្នុង​ជា​បន្តបន្ទាប់ ។ សាធារណរដ្ឋ ត្រូវបាន​ផ្លាស់ប្តូរ​ទៅជា ចក្រភព​រ៉ូម នៅ ២៧ ឆ្នាំ មុន​គ្រិស្តសករាជ ។

​ចក្រភព រ៉ូ​ម៉ាំង ត្រូវបាន​បែងចែក​ជា ២ ផ្នែក នា​ឆ្នាំ ៣៩៥ គឺ ចក្រភព រ៉ូម​ខាងលិច និង ចក្រភព​រ៉ូម ខាងកើត ឬ ចក្រភព ប៊ី​ហ្ស​ង់​តាំង ។ ចក្រភព រ៉ូម​ខាងលិច មាន​រាជធានី​ទីក្រុង រ៉ូម ប្រទេស អ៊ីតាលី បច្ចុប្បន្ននេះ បាន​រលាយបាត់​រូប​ទៅជា​នគរ​តូចៗ ចំណែក រ៉ូម ខាងកើត ឬ ចក្រភព ប៊ី​ហ្ស​ង់​តាំង មាន​រាជធានី ឈ្មោះ កង់​ស្តង់​ទី​ណូ​ប នៅតែ​រក្សាបាន​នូវ​អត្ថិភាព ។ ឆ្នាំ ៤៦៧ នៃ​គ្រិស្តសករាជ ចក្រភព​រ៉ូម បាន​ដួលរលំ ។ ទឹកដី​ក្រិ​ក ស្ថិតក្នុង​ផ្នែក​មួយ នៃ​ចក្រភព ប៊ី​ហ្ស​ង់​តាំង ឬ ចក្រភព​រ៉ូម ខាងកើត​នោះឯង ។

​ធ្លាក់​ក្នុង​ដៃ​ចក្រភព​អូ​តូ​ម៉​ង់ និង​ចលនា​ប្រឆាំង​៖
​ការលេចឡើង​នូវ​ចក្រភព អូ​តូ​ម៉​ង់ ( តួ​ក​គី ) ដែលជា​មហាអំណាច​ឮ​មូស្លីម​បាន​ពើប​សង្គ្រាម ជាមួយ​ចក្រភព ប៊ី​ហ្ស​ង់​តាំង ជា​បន្តបន្ទាប់ ។ ទីបំផុត ឆ្នាំ​១៤៥៣ រាជធានី កុង​ស្តង់​ទី​ណូ​ប របស់​ចក្រភព ប៊ី​ហ្ស​ង់​តាំង បាន​ដួលរលំ​ក្រោម​ការវាយលុក​របស់​ច​ក្រ​ភព​អូ​ត៉ូ​ម៉​ង់ ។ ពេលនោះ ក្រិ​ក បាន​ក្លាយជា​ផ្នែក​មួយ នៃ​ចក្រភព អូ​តូ​ម៉​ង់ វិញ​ម្តង ។​

​បញ្ញាជន​ក្រិ​ក​មួយចំនួន ដែល​បាន​ភៀសខ្លួន ទៅ​ប្រទេស​លោកខាងលិច នៅមុន ឬ​នៅក្នុង អំឡុង នៃ​ការ​លុកលុយ​របស់​ចក្រភព​អូ​តូ​ម៉​ង់ ទៅលើ​ទឹកដី​ក្រិ​ក ក្នុងនោះ​មានដូចជា ដេ​ម៉េ​ទ្រើស ឆាល​កូ​កូន​ឌី​ឡេស និង​លោក ឡេ​អូ​នា​ដូ​ស ហ្វ៊ី​ឡា​រ៉ា​ស ជាដើម​បានចាប់ផ្តើម​អំពាវ នាវ​រក​សេរីភាព សម្រាប់​មាតុប្រទេស​របស់​ពួកគេ ។​

​លោក Demetrius Chalcondyles បាន​អំពាវនាវ​សុំ​ជំនួយ​ពី​សាធារណរដ្ឋ វេ​នី​ស និង ជន​ឡាតាំង ទាំងអស់​ថា “​សូមជួយ​ដល់​ប្រជាជន​ក្រិ​ក ដើម្បី​ប្រឆាំងនឹង​ជនជាតិ​ទួ​ក​គី (​អូ​តូ​ម៉​ង់​) ដ៏​ឃោ​ឃៅ​ព្រៃផ្សៃ គួរឱ្យ​ស្អប់ខ្ពើម និង​គួរឱ្យខ្លាច​យ៉ាង​ក្រៃលែង “ ។

​ពេញ​ទាំង​សតវត្សរ៍​ទី​១៧ មានការ​ប្រឆាំងនឹង​ការត្រួតត្រា​របស់​ចក្រភព​អូ​តូ​ម៉​ង់​យ៉ាងខ្លាំង​ក្លា ជាពិសេស​នៅ​តំបន់​ភាគ​ខាងកើត នៃ​ប្រទេស​ក្រិ​ក ហើយ​ក្នុងនោះ​មាន​ចលនា​បះបោរ​មួយ ដឹកនាំ​ដោយ​ទស្សនវិទូ​ម្នាក់ គឺ​លោក ឌី​អូ​នី​ស៊ើ​ស ។​

​ទីបំផុត​នៅ​ឆ្នាំ ១៦៨៤ មាន​សង្គ្រាម រវាង​សាធារណរដ្ឋ វេ​នី​ស និង ចក្រភព​អូ​តូ​ម៉​ង់ តួ​ក​គី បាន​ផ្ទុះឡើង​នៅ​តំបន់​ម៉ូរា ។ ពេលនោះ ចក្រភព​អូ​តូ​ម៉​ង់​កំពុង​ជាប់ដៃ​នឹង​សង្គ្រាម​ជាមួយ ពួក​អូទ្រីស ទីបំផុត​នៅ​ឆ្នាំ ១៦៩៩ ជ័យជម្នះ ក៏​ធ្លាក់​ទៅលើ​សាធារណរដ្ឋ វេ​នី​ស ។

ប៉ុន្តែ​ពេល​ចប់​សង្គ្រាម ជនជាតិ​ក្រិ​ក ដែល​បាន​ដុតដៃដុតជើង​ជួយ​ពួក​វេ​នី​ស​ដណ្តើមយក ជ័យជម្នះ​ពី​អូ​តូ​ម៉​ង់ ដោយ​ស្មានថា ពេល​ឈ្នះ​សង្គ្រាម នឹង​បាន​ទឹកដី​របស់ខ្លួន​មកវិញ​នោះ បាន​ជួប​ការខកចិត្ត​យ៉ាង​ឥត​ឩ​ប​មា ដ្បិត​តំបន់ Peloponnese ភាគ​អាគ្នេយ៍​នៃ​ប្រទេស ដែល​ទើប​ដណ្តើមបាន​ពី​អូ​តូ​ម៉​ង់​នោះ ពួក​វេ​នី​ស មិនបាន​ប្រគល់ឱ្យ​ជនជាតិ​ក្រិ​ក​វិញ​ឡើយ គឺ​ពួក​វេ​នី​ស បាន​យកទៅ​ត្រួតត្រា ដោយ​ខ្លួនឯង​បន្ត​ពី​អូ​តូ​ម៉​ង់ ។ ក្រៅពីនោះ ទឹកដី​ភាគច្រើន ស្ថិតក្រោម​គ្រប់គ្រង​រប​ស់ អូ​តូ​ម៉​ង់ ដដែល ។​

​ក្នុង​បំណង​បន្ថយអំណាច​របស់​ចក្រ​ភព​អូ​តូ​ម៉​ង់ និង​ដើម្បី​បង្កើត​រដ្ឋ​ក្រិ​ក ឯករាជ្យ​មួយ​ដែល គាំទ្រ រុស្ស៊ី នោះ មន្ត្រី​ទូត​រុស្ស៊ី​ជាច្រើនរូប ត្រូវបាន​បញ្ជូន​ទៅកាន់​តំបន់​ឧបទ្វីប Mani នៅ​ពាក់កណ្តាល​ទស​វ​ស្សរ៍ ១៧៦០ ដើម្បី​បង្កើត​កតិកាសញ្ញា ជាមួយ​ពួក​មេដឹកនាំ ដែលមាន​កម្លាំងយោធា​ខ្លាំងៗ នៅក្នុង​ប្រទេស​ក្រិ​ក នា​យុគ​នោះ ។

​ដោយហេតុ​នោះ នៅ​ឆ្នាំ ១៧៦៩ សង្គ្រាម​ដ៏​ធំ​មួយ រវាង​ចក្រភព​អូ​តូ​ម៉​ង់ និង ពួក​ជនជាតិ​រុស្ស៊ី ក៏បាន​ឆាបឆេះ​ឡើង នៅលើ​ទឹកដី​ប្រទេស​ក្រិ​ក ប៉ុន្តែ​ជ័យជម្នះ ធ្លាក់​ទៅលើ​ពួក​អូ​តូ​ម៉​ង់ ហើយ​ពួកគេ បន្ត​ត្រួតត្រា ក្រិ​ក តទៅទៀត ។​

​សង្គ្រាម​រវាង​ជនជាតិ​ក្រិ​ក​ប្រឆាំងនឹង​អូ​តា​ម៉​ង់ នៅតែ​បន្ត​ចាញ់ឈ្នះ​គ្នា​ទៅវិញទៅមក ជា​ហូរហែ ហើយ​ក៏មាន​ជនជាតិ​ក្រិ​ក​ខ្លះ សោយសុខ​នឹង​តំណែង​សំខាន់ៗ​នៅលើ​ទឹកដី​របស់ខ្លួន ក្រោម​ការ​ត្រួ​ត្រា​របស់​ចក្រភព​អូ​តូ​ម៉​ង់ តួ​ក​គី ដែរ ។​

​ចាប់ពី​សតវត្សរ៍​ទី​១៨ ទៅ ទើប​សមាជិកគ្រួសារ​អភិជន​ក្រិ​ក​សំខាន់ៗ នៅ​តំបន់ កុង​ស្តង់​ទី ណូ​ប ដណ្តើមបាន​សិទ្ធិ​កាន់កាប់ គួរឱ្យកត់សម្គាល់ ទៅលើ​នយោបាយ​ការបរទេស​ពី អូ​តូ​ម៉​ង់ ហើយ​ទីបំផុត ក៏​ដណ្តើម​អំណាច នៅ​តំបន់​នោះ​ទាំងស្រុង ។

​នៅ​សតវត្សរ៍​ទី​១៨ នោះ ជនជាតិ​ក្រិ​ក ច្រើនឡើងៗ បានធ្វើ​ជំនួញ នៅក្រៅ​ប្រទេស ហើយ​បាន នាំនូវ​ទ្រព្យសម្បត្តិ យ៉ាងច្រើន​សន្ធឹកសន្ធាប់ ទៅ​ប្រទេស​របស់ខ្លួន​។ តាមរយៈ​ជីវភាព​ធូរធា ជាង​មុន​នោះ ពួកគេ​បាន​កសាង​សាលារៀន បណ្ណាល័យ និង​ចំណាយ​ឱ្យ​យុវជន​សិក្សា នៅតាម​សកល​វិទ្យាល័យ​នានា នៅ​ប្រទេស​អឺរ៉ុប​ខាងលិច​។ ពេល​នោះឯង​ហើយ ដែល​ពួក​អ្នកសិក្សា​ទាំងនោះ បានទទួល​មនោគមវិជ្ជា រ៉ាឌីកាល់ អឺរ៉ុប ដូចជា​បដិវត្តន៍​បារាំង និង​ចលនា​ជាតិនិយម ។

​ពួក​អ្នកមាន​ការអប់រំ​ខ្ពង់ខ្ពស់ និង​មាន​ឥទ្ធិពល​ទាំងនោះ បាន​នាំយក​ទស្សនៈ​ទាំងនោះ ត្រឡប់​ទៅ​មាតុប្រទេស​របស់​ពួកគេ ក្នុង​បំណង​លើកកម្ពស់​ការសិក្សា​រប​ស់​ពួកគេ និង​ពង្រឹង អត្តសញ្ញាណ​ជាតិ​របស់​ពួកគេ​ផង ហើយ​ទស្សនៈ​ជាតិនិយម​នោះ ក៏បាន​រីកសាយ​តាមរយៈ ការនិពន្ធ និង​បោះពុម្ព​ជា​សៀវភៅ​ជាដើម ដែល​ក្នុងនោះ​ពណ៌នា ក្នុង​ក្របខណ្ឌ​ថា ពន្លឺ​នៃ ក្រិ​ក​ទំនើប ។​

​នៅ​យុគ​នោះ មាន​បញ្ញា​វ័​ន្ត និង​អ្នកនិពន្ធ​ក្រិ​ក​ដ៏​ចំណានៗ​ជាច្រើន ហើយ​អ្នកនិពន្ធ​ដែលមាន ឥទ្ធិពល​បំផុត គឺ​លោក រី​ហ្កា​ស ហ្វេ​រ៉ា​យ​អូស គឺជា​មនុស្ស​ផ្តួចផ្តើម និង​ចាត់ចែង​ចលនា​ជាតិ និយម​មុនគេ ដើម្បី​ទាមទារ​រក​សេរីភាព សម្រាប់​ជាតិ​សាសន៍​នៅ​តំបន់​បាល់​កង់​ទាំងអស់ ដោយ​រួមទាំង​តំបន់​ក្រោម​ការត្រួតត្រា​របស់​តួ​ក​គី​ផង ហើយ​ចង់​បង្កើត​សាធារណរដ្ឋ បាល់​កង់ ។​

​ដើម្បី​សម្រេច​បំណង​របស់គាត់ លោក រី​ហ្កា​ស ក៏មាន​ទំនាក់ទំនង ជាមួយ​ព្រះ​ចៅ ណាប៉ូឡេអុង បារាំង និង​ឩ​ត្ត​ម​សេនីយ៍​យោធា អ៊ីតាលី ទៀតផង ធ្វើឱ្យ​ពួក​អូ​តូ​ម៉​ង់ មិន​សប្បាយចិត្ត​យ៉ាងខ្លាំង ហើយ​នៅពេល​គាត់ និង​សហការី កំពុងធ្វើដំណើរ​ទំនាក់ទំនង​នោះ មិត្ត​របស់គាត់​ម្នាក់ ដែលជា​អ្នកជំនួញ​ជនជាតិ​ក្រិ​ក បាន​ក្បត់​គាត់​ដោយ​លួច​ឯកសារ​របស់ គាត់ ធ្វើឱ្យ​បេសកកម្ម​សម្ងាត់​របស់គាត់ ត្រូវ​បែកធ្លាយ ។ ដោយហេតុ​នោះ លោក រី​ហ្កា​ស និង សហការី ត្រូវបាន​អាជ្ញាធរ​អូទ្រីស ចាប់ខ្លួន ហើយ​ប្រគល់​ទៅឱ្យ​មន្ត្រី​ត្រួតត្រា​អូ​តូ​ម៉​ង់ នៅ​ឆ្នាំ ១៧៩៧ ហើយ​បញ្ជូនទៅ​ទីក្រុង បែ​ល​ក្រា​ដ ដាក់ពន្ធនាគារ និង​ធ្វើ​ទារុណកម្ម យ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរ ។

​នៅ​ខែមិថុនា ឆ្នាំ​១៧៩៨ ពួក​វិ​រ​បុរស​ស្នេហា​ជាតិ​ក្រិ​ក​ទាំងនេះ ត្រូវបាន​មន្ត្រី អូ​តូ​ម៉​ង់ បញ្ជូនទៅ​កាត់ទោស​នៅឯ​ទីក្រុង​កុង​ស្តង់​ទី​ណូ​ប ប៉ុន្តែ​ខណៈ​បញ្ជូនទៅ​ទីនោះ ពួក​អូ​តូ​ម៉​ង់ បារម្ភ​ខ្លាចក្រែង ពួក​អ្នកទោស​ទាំងនេះ ត្រូវបាន​គេ​ដណ្តើមយក​នោះ​ទើប​ពួកគេ​សម្រេចចិត្ត កាត់ទោស​ព្យួរ ក ប្រហារជីវិត​អ្នក​ទាំងអស់នោះ ហើយ​បោះចោល​សាកសព​របស់​ពួក គេ​ក្នុង​ទន្លេ ដា​នូ​ប ។

​ហេតុការណ៍​នេះ ធ្វើឱ្យ​កក្រើក​បេះដូង ជនជាតិ​ក្រិ​ក​ទូទាំងប្រទេស ក្នុងនោះ​មាន​អ្នកជំនួញ វ័យក្មេង​បីនាក់ គឺ Nikolaos Skoufas លោក Emmanuil Xanthos និង Athanasios Tsakalov ហើយ​នៅ​ឆ្នាំ​១៨១៤ ពួកគេ​បាន​បង្កើត​សមាគម​ពាណិជ្ជកម្ម​សម្ងាត់​មួយ ឈ្មោះ Filiki Eteria នៅ​ទីក្រុង អូ​សេស្សា (​បច្ចុប្បន្ន ទីក្រុង​ធំ​ទី​បី របស់​អ៊ុយ​ក្រែ​ន​) ដែលជា មជ្ឈមណ្ឌល​ពាណិជ្ជកម្ម​ដ៏​សំខាន់ របស់​ឈ្មួញ​ជនជាតិ​ក្រិ​ក​។

​ដោយ​មា​ការគាំទ្រ​ពី​ជនជាតិ​ក្រិ​ក ដែលជា​អ្នកមាន​ទ្រព្យសម្បត្តិ​ច្រើន នៅ​សហគមន៍​និរទេស នានា នៅ​ប្រទេស​អង់គ្លេស និង​សហរដ្ឋអាមេរិក និង ដោយមាន​ជំនួយ​ពី​ពួក​អ្នកមាន​ចិត្ត ផ្សេងៗ​ទៀត​នោះ ពួក​ឈ្មួញ​វ័យក្មេង​ទាំងបី​រូបនោះ បានរៀបចំ​ផែនការ​ឩ​ទ្ទាម​កម្ម​ប្រឆាំង នឹង​អូ​តូ​ម៉​ង់ នៅលើ​ទឹកដី​ក្រិ​ក ។​

​នៅ​ឆ្នាំ​១៨២១ ចក្រភព​អូ​តូ​ម៉​ង់ បាន​ប្រឈម​សំខាន់ នឹង​សង្គ្រាម​ជាមួយ​ជនជាតិ ពែ​ក ( បច្ចុប្បន្ន អ៊ីរ៉ង់ ) និង​ការបះបោរ​មួយចំនួន កើត​ច្របូកច្របល់ នៅ​តំបន់​ម៉ូរា ។ ក្នុង​បរិបទ​នោះ ជនជាតិ​ក្រិ​ក បានចាប់ផ្តើម​នាំគ្នា មើលឃើញថា វា​គឺជា​ពេលវេលា​ទុំ​ជោរ​សម្រាប់​បដិវត្តន៍ របស់​ពួកគេ​ហើយ ហើយ​គម្រោង​បដិវត្តន៍​នោះ បានចាប់ផ្តើម​ដំបូង នៅ​ទីក្រុង Peloponnese នៅ Danubian Principalities និង កុង​ស្តង់​ទី​ណូ​ប ។​

​ពួក​អ្នកមាន​ទ្រព្យ​ជនជាតិ​ក្រិ​ក ដែល​ភៀសខ្លួន​ទៅ​នៅ​បរទេស បានផ្តល់​ប្រាក់​ជាច្រើន​ដល់ ចលនា​បដិវត្តន៍​ក្នុងប្រទេស​ក្រិ​ក ។ នៅឯ​អឺរ៉ុប ឯណោះ ការបះបោ​របស់​ក្រិ​កបាន​កើតឡើង រីក​រាលដាល នៅក្នុង​ចំណោម​ពួក​មហាជន ហើយ​នៅ​ឆ្នាំ​១៨២២ ពួក​អូ​តូ​ម៉​ង់​បាន​បើក​ការ សម្លាប់​រង្គាល ទៅលើ​ជន​ស៊ីវិល​ក្រិ​ក នៅ​កោះ Chios ។​

​ជា​មនុស្ស​នៅក្នុង​គ្រួសារ​អភិជន​ក្រិ​ក និង​ជា​មន្ត្រីជាន់ខ្ពស់​ម្នា​ក់រប​ស់ រុស្ស៊ី នៅ​ខែ មេសា ឆ្នាំ​១៨២០ លោក អា​ឡិច​សាន់​ឌឺ​រ៍ អ៊ី​ប​ស៊ី​ឡាន​ទី​ស ត្រូវបាន​ជ្រើសរើស​ជា​មេដឹកនាំ​របស់ សមាគម​ពាណិជ្ជកម្ម​សម្ងាត់ Filiki Eteria ។​

​លោក អា​ឡិច​សាន់​ឌឺ​រ៍ បាន​ដើរ​ប្រមែប្រមូល​ពួក​អ្នក​ជឿ​គ្រិស្តសាសនា នៅក្នុង​ប្រទេស​ក្រិ​ក និង​ប្រទេស​រ៉ូ​ម៉ា​នី (​ដែល​ពួក​អូ​តូ​ម៉​ង់ មិនសូវ​ផ្តល់​សេរីភាព​ឱ្យ​) ឱ្យចូល​រួមជាមួយ​គាត់ ហើយ​គាត់​បានប្រកាសថា គាត់​មានការ​គាំទ្រ​ពី​ប្រទេស​មហាអំណាច ដែល​ទំនងជា​គាត់ ចង់​និយាយថា ប្រទេស​រុស្ស៊ី ។ នៅ​ទីក្រុង ចា​ស្ស៊ី នៃ​ប្រទេស ម៉ុ​ល​ដូ​វី លោក អា​ឡិច​សាន់​ឌឺ​រ៍ បានចេញ​សេចក្តីអំពាវនាវ ជា​សារ​ធា​រណៈ​ឱ្យ​ជនជាតិ​ក្រិ​ក​ទាំងអស់ និង​អ្នក​កាន់សាសនា គ្រិស្ត ក្រោកឈរ​ប្រឆាំងនឹង​អូ​តូ​ម៉​ង់ (​មូស្លីម​) ដែល​កំពុង​ត្រួតត្រា​ក្រិ​ក​។ រដ្ឋមន្ត្រី​ការ បរទេស​រុស្ស៊ី បាន​ផ្ញើលិខិត​មួយច្បាប់ ទៅ​លោក អ៊ី​ប​ស៊ី​ឡាន់​ទី​ស​ហើយ​ថា​គាត់​ប្រើប្រាស់ អំណាច​ខុស ហើយ​ឈ្មោះ​គាត់ ត្រូវបាន​ផ្អាក នៅក្នុង​ជួរ​កងទ័ព​រុស្ស៊ី ហើយ​តម្រូវឱ្យ​គាត់ ទម្លាក់អាវុធ ។

​លោក អ៊ី​ប​ស៊ី​ឡាន់​ទី​ស មិន​អើពើ​នឹង​លិខិត​បង្គាប់​នោះឡើយ ទើប​មានទំនាស់​កើតឡើង នៅក្នុង​បន្ទាយ Eteria របស់គាត់ ហើយ​គាត់​ត្រូវបាន​កាត់ទោស​ប្រហារជីវិត​នៅក្នុង​បន្ទាយ នោះ នៅ​ថ្ងៃទី​២៦ ខែឧសភា ឆ្នាំ​១៨២០ នោះ​ប៉ុន្តែ​គាត់​បាន​ត្រូវបាន​អមដំណើរ​ដោយ​ប្អូនប្រុស របស់គាត់ និង​បរិវារ​គេចខ្លួន​ទៅ​តំបន់ Râmnicu Vâlcea ហើយ​ត្រូវបាន អូ​តូ​ម៉​ង់ ចាប់​ឃុំឃាំង អស់​រយៈពេល ៧ ឆ្នាំ ដោយ​បន្សល់ទុក​នូវ​ភាពអនាធិបតេយ្យ កាប់សម្លាប់ លួច​ប្លន់ ពាសពេញ​អាណាចក្រ​អូ​តូ​ម៉​ង់ ។

​ចលនា​បះបោរ និង បដិវត្តន៍ ២៥ មីនា​៖
​នៅ​ថ្ងៃទី​១៧ ខែមីនា ឆ្នាំ​១៨២១ សង្គ្រាម​រវាង​ពួក​អ្នក​តំបន់​ឧបទ្វីប Mani ភាគ​អាគ្នេយ៍ នៃ​ទីក្រុង Peloponnese ប្រឆាំង​ជនជាតិ​តួ​ក​គី បាន​ផ្ទុះឡើង ។ កងទ័ព ២.០០០​នាក់​របស់ តំបន់ Mani បានធ្វើ​ដំណើរ ទៅ​ចូលរួម​ជាមួយ​កងទ័ព​ក្រិ​ក​ដទៃ​ទៀតហើយ​បាន​ជួបជុំគ្នា នៅ​ថ្ងៃទី​២៣ ខែមីនា ឆ្នាំ​ដដែល ។

​គិត​ត្រឹម​ដំណាច់​ខែមីនា​នោះ កងទ័ព​ជនជាតិ​ក្រិ​ក បាន​គ្រប់គ្រង​តំបន់​ជនបទ នៃ ទីក្រុង Peloponnese បាន​ទាំងស្រុង​។ ចំណែក​កងទ័ព​តួ​ក​គី រក្សា​បានតែ​ប៉ម និង បន្ទាយ​ប៉ុណ្ណោះ ។ ទីបំផុត​ទីក្រុង ទ្រី​បូ​លី​ត​សា ជាទី​ប្រជុំជន​កណ្តាល នៃ​ទីក្រុង Peloponnese ត្រូវបាន កងទ័ព​បះបោរ​ក្រិ​ក ត្រួតត្រា​បាន នៅ​ថ្ងៃទី ២៣ ខែកញ្ញា ឆ្នាំ​ដដែល​នោះ ។ បន្ទាប់ពី​ការ ចរចា​ដ៏​វែងឆ្ងាយ​មក កងទ័ព​តួ​ក​គី បាន​ព្រម​ចុះចាញ់ នៅឯ​តំបន់ Actrocorinth នា​ថ្ងៃទី​១៤ ខែ មករា ឆ្នាំ​១៨២២ ។​

​ពេលនោះ តំបន់​ដទៃទៀត ក៏​ចាប់ផ្តើម​បះបោរ​ដែរ គឺ​ក្រិ​ក​ភាគ​កណ្តាល បះបោរ​នៅ​ថ្ងៃទី​២៤ ខែមីនា ។ ថ្ងៃទី​២៥ ខែមីនា ឆ្នាំ​១៨២១ នោះ ជនជាតិ​ក្រិ​ក Peloponnese បាន​លើក ទង់​បដិវត្តន៍ ហើយ​ស្រែក​ពាក្យស្លោក​ថា “ សេរីភាព ឬ ស្លាប់ “ ។ ពាក្យស្លោក​នេះ បានក្លាយ​ជា​ទង់​បដិវត្តន៍​ជនជាតិ​ក្រិ​ក យ៉ាង​រាលដាល​ទៅ​តំបន់​ផ្សេងៗ​ទៀត ក្នុងនោះ​នៅ​តំបន់ សា​ឡូ​ណា នៅ​ថ្ងៃទី​២៧ ខែមីនា ។ នៅ​តំបន់ Boeotia និង​តំបន់ Livadeia កងទ័ព​ក្រិ​ក កាន់កាប់​នៅ​ថ្ងៃទី ៣១ ខែមីនា ហើយពីរ​ថ្ងៃ​ក្រោយមក កងទ័ព​ក្រិ​ក​ដណ្តើមបាន​តំបន់ Thebes ទៀត ។

​នៅ​ពាក់កណ្តាល​ខែមេសា ឆ្នាំ​១៨២២ នោះ កងទ័ព​បដិវត្តន៍​ក្រិ​ក បាន​ចូលដល់​ទីក្រុង អា​តែ​ន រុញច្រាន​ឱ្យ​កងទ័ព​របស់​តួ​ក​គី ចាក​ចេញទៅ​តំបន់ Acropolis វិញ ។ ការបះបោរ​នៅ​តំបន់ Missolonghi កាលពី​ថ្ងៃទី​២៥ ខែមីនា ក៏បាន​រីក​រាលដាល​ទៅ​ទីក្រុង​ផ្សេងៗ​ទៀត នៃ ភាគ​ខាងលិច ប្រទេស​ក្រិ​ក យ៉ាង​ឆាប់រ​ហ័យ​ដែរ​។

​ប៉ុន្តែ​ជោគជ័យ​នោះ ពុំបាន​យូរអង្វែង​ឡើយ ដោយ​ពួកគេ​បាន​ចាញ់​សង្គ្រាម​ជា​បន្តបន្ទាប់ នៅ​តំបន់ Alamana និង តំបន់ Eleftherohori ពេល​ប្រយុទ្ធ​ជាមួយ​កងទ័ព​អូ​តូ​ម៉​ង់ ដឹកនាំ​ដោយ​មេទ័ព Omer Vrioni ។

​បន្ទាប់មក មេទ័ព Omer Vrioni របស់​អូ​តូ​ម៉​ង់ បាន​ផ្អាក​ការដណ្តើម យក​តំបន់ Peloponnese វិញ ដោយ​រង់ចាំ​កងទ័ព​តួ​ក​គី​ផ្សេងទៀត មក​បង្រួម​ចូលគ្នា​សិន ។ ពេលនោះ​គាត់​បែរជា​លុកលុយ និង​កាន់កាប់​ទីក្រុង Livadeia បាន​ជោគជ័យ នៅ​ពាក់ កណ្តាល ខែ មិថុនា និង​ទីក្រុង​អា​តែ​ន ហើយ​បន្ត​ឡោម​ព័​ទ​ទីក្រុង Acropolis ។​

​នៅ​ថ្ងៃទី​២៥ ខែសីហា ឆ្នាំ​១៨២១ កងទ័ព​ក្រិ​ក ២.០០០ នាក់ បើក​ការ​វាយ​ដណ្តើម កាន់កាប់​សមរភូមិ Vassilika ជា​ផ្លូវ​យុទ្ធសាស្ត្រ​កងទ័ព​តួ​ក​គី ។ គិត​ត្រឹម​ដំណាច់ឆ្នាំ​១៨២១ នោះ កងទ័ព​បដិវត្តន៍​ក្រិ​ក បាន​ឈរជើង​នៅ​ក្រិ​ក​កណ្តាល ហើយ​បាន​បង្កើតជា​រដ្ឋាភិបាល បដិវត្តន៍​ក្រិ​ក ហើយ​សង្គ្រាម​រវាង​កង​ទ័ព​បដិវត្តន៍​ក្រិ​ក ដែល​មានតែ​ឆន្ទៈ​ពុះកញ្ជ្រោល ប៉ុន្តែ​ពុំ​សូវ​ខ្លាំង​ខាង​ការដឹកនាំ និង​ការចាត់ចែង និង​កងទ័ព​ចក្រភព អូ​តា​ម៉​ង់​នៅ​តប​ន្ត​គ្រប់ ទិស​ទី​ទូទាំងប្រទេស ។​

បដិវត្តន៍​ស្ទើរ​រលាយ​រលត់​៖
​ពេលនោះ ស៊ុ​លត​ង់ ម៉ា​ហមូដ ទី​២ (Sultan Mahmud II ) របស់​ចក្រភព​អូ​តូ​ម៉​ង់ បាន​ស្វែងរក​ជំនួយ​ពី​ស្តេច មូ​ហា​ម៉ា​ដ់ អា​លី នៃ​ប្រទេស​អេ​ហ្ស៊ី​ប ហើយ​នៅ​ថ្ងៃទី​២៨ ខែមីនា ឆ្នាំ ១៨២២ កប៉ាល់ចំបាំង ៣០ គ្រឿង​របស់​អេ​ហ្ស៊ី​ប បាន​ចូលដល់​ទឹកដី​ក្រិ​ក​ក្នុង​បំណង កំចាត់​ក្រុម​ឩ​ទ្ទាម​ដែលជា​ចលនា​តស៊ូ​របស់​ក្រិ​ក ហើយ​កងទ័ព​អេ​ហ្ស៊ី​ប​ទាំងនោះ​បាន​ដុត បំផ្លាញ​ភូមិ​ស្រុក​ពាសពេញ​តំបន់ ។

​ខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ​១៨២៣ រាជសុណិសា (​កូនប្រសា​) របស់​ស្តេច​អេ​ហ្ស៊ី​ប​បាន​ដឹកនាំ​ទ័ព​ចូលរួម ជួយ​តួ​ក​គី ដោយមាន​កងទ័ព ១២.០០០ នាក់ គាំទ្រ​ដោយ​កាំភ្លើង​ធំ ។ លុះដល់​ត្រឹម​រដូវ​ផ្កា​រីក ឆ្នាំ​១៨២៤ រាជសុណិសា អេ​ហ្ស៊ី​ប និង​តួ​ក​គី​បានធ្វើឱ្យ​កងទ័ព​តស៊ូ​របស់​ក្រិ​ក​នៅមាន ទី​តាំងតែ​ប៉ុន្មាន​ប៉ុណ្ណោះ ដែល​បានសេចក្តីថា កងទ័ព​បដិវត្តន៍​ក្រិ​ក​ស្ទើរតែ​ដល់ទី​អវសាន ទៅហើយ ។​

​ពី​ជិត​ក្ស័យ ទៅជា​រដ្ឋ​ស្វយ័ត និង​រដ្ឋ​ឯករាជ្យ​៖
​ប៉ុន្តែ​នៅ​អំឡុង​ឆ្នាំ ១៨២៥ មាន​ពួក​មហាអំណាច​អឺរ៉ុប ចំនួន​បី ក្នុងនោះ​គឺ អង់គ្លេស រុស្ស៊ី និង បារាំង បាន​ចូលខ្លួន​ទៅ​អន្តរាគមន៍ នៅក្នុង​សង្គ្រាម​បដិវត្តន៍ ជនជាតិ​ក្រិ​ក និង ចក្រភព​អូ​តូ​ម៉​ង់ ដែល​កំពុង​ត្រួតត្រា​ក្រិ​ក ។

​នៅ​ថ្ងៃទី​២១ ខែធ្នូ ឆ្នាំ​១៨២៨ អគ្គរាជទូត​អង់គ្លេស រុស្ស៊ី និង បារាំង​បាន​ជួបពិភាក្សា​គ្នា នៅក្នុង​កោះ​ប៉ូ​រ៉ូ​ស ដើម្បី​រៀបចំ​ពិធីសារ​បង្កើត​រដ្ឋ​ស្វយ័ត​មួយ ដែលជា​ដែនដី​កំពុង​គ្រប់គ្រង របស់​អូ​តូ​ម៉​ង់ ហើយ​លទ្ធភាព​ដែល​អាចធ្វើ​បែប​នោះ បាន​មាន​ត្រឹមតែ​កោះ Cyclades កោះ Sporades កោះ Samos និង Crete ប៉ុណ្ណោះ ។ យោងតាម​លទ្ធផល​ពិធីសារ​នោះ សន្និសីទ​នៅ​ទីក្រុង​ឡុង​ដ៍ នៅ​ថ្ងៃទី​២២ ខែមីនា ឆ្នាំ​១៨២៩ បាន​ទទួលយក​សំណើ​គម្រោង បង្កើត​រដ្ឋ​ក្រិ​ក​ស្វយ័ត​នោះ ។​

​តួ​ក​គី ពិតជា​មិន​ចង់ឃើញ​ប្រទេស​ក្រិ​ក ទៅជា​បែប​នោះឡើយ ប៉ុន្តែ​ដោយសារ​សម្ពាធ​ពី​រុស្ស៊ី នៅ​ទីបំផុត ចក្រភព​អូ​តូ​ម៉​ង់ ព្រម​ទទួលយក​លទ្ធផល នៃ​សន្និសីទ​ទីក្រុង​ឡុង​ដ៍​នោះ ។ ភ្លាមៗ បន្ទាប់ពីនោះ​ទៅ អង់គ្លេស និង បារាំង ឃើញថា អំណាច​របស់​រុស្ស៊ី នៅក្នុង​រដ្ឋ​ក្រិ​ក​ថ្មី​នោះ ឡើង​ខ្លាំងណាស់ ក៏បាន​ផ្តួច​ផ្តើមគំនិត​មួយ​ឡើង​នោះ គឺ​ការបង្កើត “​រដ្ឋ​ក្រិ​ក​ឯករាជ្យ “ ។​

​រុស្ស៊ី មិន​ពេញ​ចិត្តនឹង​ការផ្តួចផ្តើម​នោះ​សោះឡើយ ប៉ុន្តែ​មិនអាច​បដិសេធ​បាន​ក៏​ព្រម​ទទួល យកគំនិត​នោះ ហើយ​ទីបំផុត​មហាអំណាច​ទាំងបី​បាន​ព្រមព្រៀងគ្នា​បង្កើត​រដ្ឋ​ក្រិ​ក​ឯករាជ្យ មួយ ដែល​ស្ថិតនៅក្រោម​ការការពារ​បស់​ពួកគេ​ទាំងបី ហើយ​បានបញ្ចប់​ពិធីសារ​នោះ នៅ​ថ្ងៃទី​៣ ខែ កុម្ភៈ ឆ្នាំ ១៨៣០ ។

​នៅក្រោម​ពិធីសារ ថ្ងៃទី​៧ ខែ​ឩ​សភា ឆ្នាំ​១៨៣២ ដោយមាន​ការការពារ​ពី​មហាអំណាច អឺរ៉ុប​ទាំងបី​នោះ ក្រិ​ក ត្រូវបាន​កំណត់ថា ជា​រដ្ឋ​រាជានិយម និង​ឯករាជ្យ ប៉ុន្តែ​ត្រូវ​ចេញថ្លៃ សំណង​មួយចំនួន ទៅឱ្យ អូ​តូ​ម៉​ង់​។

​នៅ​ថ្ងៃទី​២១ ខែកក្កដា ឆ្នាំ​១៨៣២ អគ្គរាជទូត​អង់គ្លេស តំណាងឱ្យ​មហាអំណាច​ទាំងបី បាន​ជួប​ជាមួយ​តំណាង​អូ​តូ​ម៉​ង់ ដើម្បី​ចុះហត្ថលេខា​លើ​សន្ធិសញ្ញា​កំណត់ព្រំដែន របស់​រាជាណាចក្រ​ក្រិ​ក ហើយ​ព្រំដែន​នោះ ត្រូវបាន​បញ្ជាក់​ឡើងវិញ​នៅក្នុង​ពិធីសារ​នៅ​ទី ក្រុង​ឡុង​ដ៍ នា​ថ្ងៃទី​៣០ ខែសីហា ឆ្នាំ​១៨៣២ នោះ ។
​ ​
​ដោយហេតុនេះ ប្រទេស​ក្រិ​ក បាន​ក្លាយជា​រដ្ឋ​ឯករាជ្យ ពី​ចក្រភព​អូ​តូ​ម៉​ង់ ដោយសារ​ការតស៊ូ របស់​ពួកគេ យ៉ាងច្រើន​របត់ ប៉ុន្តែ​ដោយសារ​អេ​ហ្ស៊ី​ប រួម​ដៃ​ជា​ជំនួយ​ដល់​អូ​តូ​ម៉​ង់​នោះ ធ្វើឱ្យ​កងទ័ព​បដិវត្តន៍​ក្រិ​ក ឈានដល់​ដំណាក់កាល ហៀបនឹង​រលាយ​រលត់​ទៅហើយ ជា​កុសល ដោយមាន​មហាអំណាច​អឺរ៉ុប ចំនួន​បី​គឺ រុស្ស៊ី អង់គ្លេស និង បារាំង​ចូលខ្លួន អន្តរាគមន៍ ទើប អូ​តូ​ម៉​ង់ បង្ខំចិត្ត​ប្រគល់​សិទ្ធិ​ស្វយ័ត​ទៅឱ្យ​ក្រិ​ក ហើយ​បារាំង និង អង់គ្លេស មិន​ចង់ឱ្យ​រុស្ស៊ី​ឡើងអំណាច​ខ្លាំងពេក នៅ​ទីនោះ ទើប​រក​វិធី​ធ្វើ​រដ្ឋ​ស្វយ័ត​ក្រិ​ក​ឱ្យទៅជា​រដ្ឋ ឯករាជ្យ វិញ ប៉ុន្តែ​ប្រជាជន​ក្រិ​ក ប្រារព្ធ​ទិវា​ឯករាជ្យ​ជាតិ​របស់ខ្លួន ដើម្បី​រំលឹក​ដល់ ការលើក​ទង់​បដិវត្តន៍ ពួកគេ កាលពី​ថ្ងៃទី​២៥ ខែមីនា ឆ្នាំ​១៨២១ ឯណោះ​ទេ ៕ ស្រាវជ្រាវ​ប្រែ​សម្រួល​: មេសា​

​ទីក្រុង អា​តែ​ន នៃ ប្រទេស​ក្រិ​ក (​ក្រិ​ក ១)
ក្បួនព្យុហយាត្រា នៃ កងទ័ព​ក្រិ​ក ( ក្រិ​ក ២ , ក្រិ​ក ៣)

ទីក្រុង អា​តែ​ន នៃ ប្រទេស​ក្រិ​ក (​ក្រិ​ក ១)

​ក្បួនព្យុហយាត្រា នៃ កងទ័ព​ក្រិ​ក ( ក្រិ​ក ២ , ក្រិ​ក ៣)