ទិវា សាធារណៈ អ៊ីរ៉ាក់​

1908
ចែករម្លែក

(​ភ្នំពេញ)​៖ រដ្ឋាភិបាល និង ប្រជាពលរដ្ឋ អ៊ីរ៉ាក់ ប្រារព្ធ ទិវា សាធារណៈ របស់​ពួកគេ​នៅ​ថ្ងៃទី ១៤ ខែ កក្កដា ដើម្បី រំឭក​ដល់​ថ្ងៃ​ដែល ឧ​ត្ត​ម​សេនីយ៍ អាប់ដ៍ អាល់​-​ការី​ម កា​ស៊ីម​ដឹកនាំ​ធ្វើ​រដ្ឋប្រហារ យោធា កាលពី ឆ្នាំ ១៩៥៨ ផ្តួលរំលំ និង លប់បំបាត់​របបរាជានិយម​បង្កើត​របប​សាធារណរដ្ឋ​លើក ដំបូង​នៅ​អ៊ីរ៉ាក់ ប៉ុន្តែ​បន្ទាប់ពី​នោះមក​ប្រទេសជាតិ មិនសូវ បាន​សុខសាន្ត​ឡើយ​ហើយ​មាន​រដ្ឋ ប្រហារ​យោធា​ជា​បន្តបន្ទាប់ រហូតដល់​បញ្ចប់​រប​ប សា​ដាំ ហ៊ូ​សេន ។

ភូមិសាស្ត្រ​-​ប្រជាសាស្ត្រ
​សាធារណរដ្ឋ អ៊ីរ៉ាក់ មាន​ផ្ទៃដី ៤៣៧.០៧២ គីឡូម៉ែត្រ​ក្រឡា ស្ថិតនៅ អាស៊ី ខាងលិច មាន​ព្រំដែន​ជាប់​ប្រទេស ស៊េរី អ៊ីរ៉ង់ ទួ​ក​គី អា​រ៉ា​ប៊ី សា​អ៊ូ​ឌី​ត កូ​វ៉ែត និង ហ្ស​ក​ដង់ ។ ឆ្នាំ ២០១៨ មាន​ប្រជាពលរដ្ឋ​ជាង ៣៩ លាន​នាក់ ភាគច្រើន​ជា​អ្នក​កាន់សាសនា អ៊ិ​ស្លាម ភាសាផ្លូវការ​គឺ​ភាសា អារ៉ាប់ និង ភាសា ឃឺ​ដ រដ្ឋធានី​គឺ​ទីក្រុង បា​ដា​ដ ។​

​ប្រវត្តិសាស្ត្រ​
​គិត​ត្រឹម​ឆ្នាំ​១៨៣១ ទឹកដី អ៊ីរ៉ាក់ បាន​ធ្លាក់​ក្រោម​ការត្រួតត្រា​របស់ ចក្រភព អូ​តូ​ម៉​ង់ ( ទួ​ក​គី ) ។ នៅ​ក្នុងសម័យ​សង្គ្រាមលោក​លើក​ទី ១ (២៨ កក្កដា ១៩១៤-១១ វិច្ឆិកា ១៩១៨ ) ចក្រភព អូ​តូ​ម៉​ង់ ឈរ​នៅ​ជា​មហាអំណាច​កណ្តាល ដែល​ក្នុងនោះ​មាន ចក្រភព អូ​តូ​ម៉​ង់ អាល្លឺម៉ង់ អូទ្រីស​-​ហុង​គ្រី និង ប៊ុលហ្គារី ។

​នៅក្នុង​យុទ្ធនាការ​ប្រឆាំងនឹង មហាអំណាច កណ្តាល នេះ នៅ​ថ្ងៃទី ០៦ ខែ វិច្ឆិកា ឆ្នាំ ១៩១៤ សម្ព័ន្ធមិត្ត ដឹកនាំ​ដោយ ចក្រភព អង់គ្លេស បាន​បើក​ការវាយលុក​ទៅលើ​កងទ័ព អូ​តូ​ម៉​ង់ នៅ​ប្រទេស អ៊ីរ៉ាក់ ដែល​ពីដំបូង​ឡើយ អូ​តូ​ម៉​ង់ មានប្រៀប​ជាង ។ ប៉ុន្តែ​ក្រោយមក​ជោគជ័យ​បាន​ធ្លាក់​ចូលក្នុង​ដៃ អង់គ្លេស ហើយ អង់គ្លេស បាន​ចូល​កាន់កាប់​ទីក្រុង បា​ដា​ដ នៅ​ឆ្នាំ ១៩១៧ ហើយ​បទ​ឈប់​បាញ់​ត្រូវបាន​ចុះហត្ថលេខា​នៅ​ឆ្នាំ ១៩១៨ ។  ដោយ ហេតុ នេះ អ៊ីរ៉ាក់ ធ្លាក់ចូល​កណ្តាប់ដៃ​អង់គ្លេស ចាប់ពី​ពេ​នោះឯង ។ ស្ថិតក្រោម​អាណានិគម​អង់គ្លេស អ៊ីរ៉ាក់ បាន​ក្លាយជា សម្ព័ន្ធ​ប្រជាជាតិ (​គឺជា​ឈ្មោះ នៃ ក្រុម​ប្រទេស​ដែល​ត្រូវបាន​ផ្ទេរ​ពីក្រោម​ការ ត្រួតត្រា​របស់​អាណានិគម​មួយ​ទៅឱ្យ​អាណានិគម​ផ្សេង​បន្ទាប់ពី​សង្គ្រាមលោកលើកទី ១) នៅ​ថ្ងៃទី ១១ ខែ វិច្ឆិកា ឆ្នាំ ១៩២០ ដែលមាន​ឈ្មោះថា “ រដ្ឋ អ៊ីរ៉ាក់ “ ។

​អង់គ្លេស​បាន​បង្កើត វិមាន រាជវង្ស អ៊ីរ៉ាក់ ឈ្មោះថា វិមាន Hashim ឬ Hashemites ហើយ​បានជ្រើសរើស​យក ហ្វា​យ​សាល ទី ១ (​ដែល​ត្រូវបាន​បារាំង​បណ្តេញ​ចេញពី ស៊េរី ) ឱ្យធ្វើជា​ស្តេច​នៅ អ៊ីរ៉ាក់ ។ តាមរយៈ​នេះ អង់គ្លេស បានជ្រើសរើស​យក​ពួក​អ្នក​កាន់សាសនា អ៊ិ​ស្លាម និកាយ ស៊ូ​ន​នី មក​តែងតាំង​ជា​មន្ត្រី​គ្រប់គ្រង អ៊ីរ៉ាក់ ដែលជា​ដែនដី​របស់​ពួក ស៊ិ​អ៊ី​ដ ។ ដោយហេតុនេះ​ទើប​មានការ​ប្រឆាំង​តវ៉ា​យ៉ាង​ស្មុគស្មាញ ។

​ដើម្បី​រក្សា​មូលដ្ឋានទ័ព​របស់ខ្លួន​នៅ អ៊ីរ៉ាក់ បាន ចក្រភព​អង់គ្លេស ត្រូវតែ​បង្ខំចិត្ត​ដក​ស្តេច ហ្វា​យ​សាល ទី ១ ចេញពី​រាជបល្ល័ង្ក ហើយ​ផ្តល់​ឯករាជភាព​ទៅ​ព្រះរាជា អ៊ីរ៉ាក់ នៅ​ថ្ងៃទី ០៣ ខែ តុលា ឆ្នាំ ១៩៣២ ។ ស្តេច ហ្វា​យ​សាល ទី ១ បាន​ចូល​ទិ​ង្គ​ត​នៅ​ឆ្នាំ ១៩៣៣ ហើយ​ស្តេច ហ្កា​ហ្ស៊ី ឡើងកាន់តំណែង​ជា​ប្រមុខរដ្ឋ​បន្ត ។

​នៅក្នុង​សម័យកាល​រប​ស់ ស្តេច ហ្កា​ហ្ស៊ី នោះ​ប្រទេសជាតិ​មិនទាន់បាន​សុខសាន្តត្រាណ​នៅឡើយ ហើយ​រង​ការគំរាមកំហែង​ពី​ការធ្វើ​រដ្ឋប្រហារ​យោធា​គ្រប់ពេលវេលា ។ ទីបំផុត​ស្តេច ហ្កា​ហ្ស៊ី បាន​ចូល​ទិវង្គត​នៅ​ឆ្នាំ ១៩៣៩ ហើយ​តំណែង​របស់​ទ្រង់​ត្រូវបាន​ស្នង​ជំនួស​ដោយ​បុត្រា របស់​ព្រះអង្គ ព្រះនាម ហ្វា​យ​សាល ទី ២ ដែល​ទើប​តែមាន​ព្រះជន្ម ៤ វស្សា ប៉ុណ្ណោះ ដោយមាន​ព្រះអង្គម្ចាស់ អាបដ៍ អាល់ ឡាស់ ដែល​ត្រូវជា​ឪពុកមា​របស់​កុមារ​ក្សត្រ ហ្វា​យ​សាល ទី ២ កាន់តំណែង​ជា រា​ជានុ​សិទ្ធិ ។​

​នៅ​ថ្ងៃទី ០១ ខែ មេសា ឆ្នាំ ១៩៤១ លោក រ៉ា​ហ្ស៊ី​ដ អា​លី អាល់ ហ្កា​យ​ឡា​នី បានធ្វើ​រដ្ឋប្រហារ ទម្លាក់ រដ្ឋាភិបាល​របស់​ព្រះអង្គម្ចាស់ អាបដ៍ អាល់ ឡាស់ ។ រដ្ឋាភិបាល​របស់លោក រ៉ា​ហ្ស៊ី​ដ ជា​អ្នកមាន​ទំនោរ​ទៅ​ប្រទេស​មហាអំណាច AXIS (​ប្រទេស​ជា​បក្សសម្ព័ន្ធ​នៅក្នុង​សង្គ្រាមលោក លើក​ទី ២ ដែលមាន អាល្លឺម៉ង់ អ៊ីតាលី និង ជប៉ុន ជា​ប្រមុខ ) ។​

​ថ្ងៃទី ២ ខែ ឧសភា ឆ្នាំ ១៩៤១​ចក្រភព​អង់គ្លេស ដែល​នៅមាន​បន្ទាយ​កងទ័ពជើងទឹក​នៅលើ​ទឹកដី អ៊ីរ៉ាក់ នៅឡើយ ក៏បាន​បើក​ការវាយលុក​ទៅលើ​រដ្ឋាភិបាល​លោក រ៉ា​ហ្ស៊ី​ដ ហើយ​បាន​កាន់កាប់ អ៊ីរ៉ាក់ ជាថ្មី​ម្តងទៀត​នៅ​ថ្ងៃទី ៣១ ខែ និង ឆ្នាំ ដដែល​នោះ ។ អង់គ្លេស បាន​ស្តារ​របបរាជានិយម Hashim ឬ Hashemites ឡើងវិញ ដោយមាន​ស្តេច ហ្វា​យ​សាល ជា​ក្សត្រ​របស់ អ៊ីរ៉ាក់ ដដែល ចំណែក​ព្រះអង្គម្ចាស់ អាបដ៍ អាល់ ឡាស់ ជាទី​ប្រឹក្សា ហើយ​មាន​បុរស​ផ្តាច់ការ នូ​រិ អាស សាដ ជា​នាយករដ្ឋមន្ត្រី ។

សា​ធារ​រដ្ឋ អ៊ីរ៉ាក់​
​ដោយសារ​ស្ថិតក្រោម​ការត្រួតត្រា​រប​ស់​អង់គ្លេស ទើប​រាជរដ្ឋាភិបាល​ន​វ​រាជានិយម​នេះ ប្រាកដជា ត្រូវតែ​បម្រើ​ផលប្រយោជន៍​អង់គ្លេស ជាច្រើន ។ ប្រការនេះ​នាំឱ្យមាន​ការមិន​ពេញចិត្ត ពី​សំណាក់​មនុស្ស​ជាច្រើន ។ ទីបំផុត​រដ្ឋប្រហារ​យោធា​មួយ​ដឹកនាំ​ដោយ​ឧ​ត្ត​ម​សេនីយ៍ អាប់ដ៍ អាល់​-​ការី​ម កា​ស៊ីម ត្រូវបាន​ធ្វើឡើង​នៅ​ថ្ងៃទី ១៤ ខែ កក្កដា ឆ្នាំ ១៩៥៨ ដែល​ត្រូវបាន​គេ​ហៅ ជាទូទៅ​ថា បដិវត្តន៍ ១៤ កក្កដា បានបញ្ចប់​របបរាជានិយម​រហូតមក ។ រដ្ឋាភិបាល និង ប្រជាពលរដ្ឋ អ៊ីរ៉ាក់ ប្រារព្ធ ទិវា សាធារណៈ របស់​ពួកគេ​ដើម្បី​រំលឹក​ដល់​ថ្ងៃ​នេះឯង ។ ប៉ុន្តែ​ចាប់ពី ពេលនេះ​តទៅ ប្រទេស អ៊ីរ៉ាក់ ក៏​នៅតែ​មិនទាន់បាន​សុខសាន្ត​ដែរ ។

ព្រះរាជា ហ្វា​យ​សាល ទី ២ និង គ្រួសារ​ត្រូវបាន​កាត់ទោស​ប្រហារជីវិត មានតែ​ព្រះ​មហេសី​ប៉ុណ្ណោះ​ដែល​បាន​រត់​ភៀសខ្លួន​ចេញ ពី​ប្រទេស​រួច​ពី​ក្តី​ស្លាប់​ទាំង​រងរបួស ។ របបរាជានិយម ព្រះរាជាណាចក្រ អ៊ីរ៉ាក់ ត្រូវបាន​បញ្ចប់ ហើយ​ជំនួស​ដោយ​សាធារណរដ្ឋ អ៊ីរ៉ាក់ វិញ ដោយមាន​លោក ឧ​ត្ត​ម​សេនីយ៍ អាប់ដ៍ អាល់​-​ការី​ម កា​ស៊ីម កាន់តំណែង​ជា អ្នកដឹកនាំ ។ ខែ កុម្ភៈ ឆ្នាំ ១៩៦៣ អ្នកដឹកនាំ អាប់ដ៍ អាល់​-​ការី​ម កា​ស៊ីម ត្រូវបាន​ទម្លាក់​ដោយ​រដ្ឋប្រហារ​យោធា​ដឹកនាំ​ដោយ​វរសេនីយ៍ឯក អាប់​ឌុល សា​ឡាំ អា​រី​ហ្វ ។ អាប់​ឌុល សា​ឡាំ អា​រី​ហ្វ ស្លាប់​នៅ​ឆ្នាំ ១៩៦៦ ហើយ​ប្អូនប្រុស​របស់គាត់​លោក អាប់​ឌុល រ៉ា​ម៉ាន់ អា​រី​ហ្វ ក្តោប​ក្តាប់​អំណាច​បន្ត ។

​លោក អាប់​ឌុល រ៉ា​ម៉ាន់ អា​រី​ហ្វ ត្រូវបាន​ទម្លាក់​ពី​អំណាច​ដោយ​គណបក្ស Ba’ath នៅ​ឆ្នាំ ១៩៦៨ ។ គណបក្ស Ba’ath ក៏បាន​ក្តោប​ក្តាប់​អំណាច​វិញ​ម្តង ដោយមាន​លោក អា​ម៉េ​ដ ហាស្សាន់ អាល់ បា​ករ៍ ជា​ប្រធានាធិបតី​ដំបូង​របស់ អ៊ីរ៉ាក់ ។ គណបក្ស Ba’ath បាន​ធ្លាក់​ក្រោម​ការត្រួតត្រា របស់លោក​ឧ​ត្ត​ម​សេនីយ៍ សា​ដាំ ហ៊ូ​សេន ហើយ​លោក សា​ដាំ ហ៊ូ​សេន បាន​ឡើងកាន់តំណែង ជា​ប្រធានាធិបតី និង ក្តោប​ក្តាប់​អំណាច​នៅ​អ៊ីរ៉ាក់​ទាំងស្រុង​នៅ​ខែ កក្កដា ឆ្នាំ ១៩៧៩ ។ ក្រោម​អំណាច​របស់ សា​ដាំ ហ៊ូ​សេន នេះ អ៊ីរ៉ាក់ មានការ​លូតលាស់​ខ្លាំងក្លា​គួរឱ្យកត់សម្គាល់ ទាំង​សេដ្ឋកិច្ច និង សព្វាវុធ គឺ​ដោយសារ​លក់ ប្រេងកាត ជាពិសេស ។ មានការ​ងើប​បះបោរ ប្រឆាំង​លោក សា​ដាំ ហ៊ូ​សេន ច្រើន​ណាស់ដែរ ប៉ុន្តែ​តែងតែ​ត្រូវបាន​បង្ក្រាប​ដោយ​កងទ័ព រហូតដល់​ប្រើ​អាវុធ​គីមី​ទៀតផង ។ អង្គការសហប្រជាជាតិ​បញ្ជា​ឱ្យ អ៊ីរ៉ាក់ កម្ទេច អាវុធ​នោះ​ចោល ដោយ​លើកឡើងថា អាវុធ​ទាំងនោះ​អាច​នឹង​អភិវឌ្ឍ​ទៅជា​អាវុធ​នុយ​គ្លី​អ៊ែរ ។ ប៉ុន្តែ សា​ដាំ មិនដែល​ធ្វើ​ប​បែប​នោះឡើយ ដោយ​បដិសេធថា​ខ្លួន​មិន​ដែលមាន​គម្រោង​អភិវឌ្ឍ​អាវុធ នុយ​គ្លី​អ៊ែរ​ដែលជា​បម្រាម របស់​ច្បាប់​អន្តរជាតិ​ឡើយ ។

​តាំងពី​ប៉ុន្មាន​ទសវត្សរ៍ រហូតមកដល់​អំឡុង​ពេលនេះ ប្រេងកាត គឺជា​ប្រភព​តម្រូវការ​ដ៏​មិនអាច​ខ្វះ បាន សម្រាប់​ចិញ្ចឹម​ក្បាលម៉ាស៊ីន​សេដ្ឋកិច្ច​លោកខាងលិច ញ៉ាំងឱ្យ​ប្រេង​នៅ​លោកខាងលិច​ឡើងថ្លៃ ។ ដោយហេតុនេះ មហាអំណាច​លោកខាងលិច ត្រូវតែ​ងាក​ទៅរក​ប្រេងកាត​នៅ​ទី​ផ្សេងៗ នៃ​ពិភពលោក ជាពិសេស​នៅ​តំបន់​អារ៉ាប់ ឬ ម​ជ្ឈឹ​ម​បូព៌ា ។​

​សា​ដាំ បាន​មើលឃើញ​ពី​តម្រូវការ​នេះ ក៏​ចង់​ឆ្លៀតឱកាស​នេះ តថ្លៃ​ចំពោះ​មហាអំណាច លោកខាងលិច ដែល​បាន​គ្រប់គ្រង​ត្រួតត្រា​ដោយផ្ទាល់ និង ដោយ​ប្រយោល​ទៅលើ​ពិភព​អារ៉ាប់​រាប់រយឆ្នាំ​មកហើយ​នោះ ឱ្យ​បន្ទន់ឥរិយាបថ ឬ ឱ្យ​ពួក​មហាអំណាច​លោកខាងលិច មាន​អាមេរិក និង អង់គ្លេស​ជាដើម កុំ​ក្អេងក្អាង​ពេក​ចំពោះ​ពិភព​អារ៉ាប់ ។ ដើម្បី សម្រេចបាន​នូវ​យុទ្ធសាស្ត្រ​នេះ សា​ដាំ បាន​ចងក្រង​ប្រទេសមួយ​ចំនួន​ជា​សម្ព័ន្ធមិត្ត ហើយ​បាន​លក់​ប្រេងកាត ទៅឱ្យ​លោកខាងលិច​ក្នុង​ចំនួន​មានកំណត់​មួយ គឺ​ទុកឱ្យ​មហាអំណាច​លោកខាងលិច​មក​ចរចា ដើម្បី យក​លក្ខ​ណ្ឌ​មួយចំនួន​ទៅ​តថ្លៃ ។​

​ប៉ុន្តែ​មហាអំណាច​លោកខាងលិច មិន​ចោល​ក្បួន​របស់​ពួកគេ​ឡើយ គឺ​ចាក់រុក​ប្រទេស​ទាំងនោះ​ឱ្យ​ឈ្លោះ​បែកបាក់​គ្នា ហើយ​ពេលនោះ កូ​វ៉ែត ដែលជា​ប្រទេស​អណ្តូងរ៉ែ​ប្រេងកាត​ដ៏​ធំ​មួយ​ដែរនោះ បាន​បូម​ប្រេងកាត​លក់​ទៅឱ្យ​លោកខាងលិច​យ៉ាង​គ្មា​កំណត់ ។ ដោយ​ហាមឃាត់ កូ​វ៉ែត មិន​ស្តាប់ សា​ដាំ បាន​បើក​ការវាយលុក​កាន់កាប់​ប្រទេស កូ​វ៉ែត នៅ​ខែ សីហា ឆ្នាំ ១៩៩០ ដោយ​អះអាងថា កូ​វ៉ែត ជា​អាណាខេត្ត​របស់ អ៊ីរ៉ាក់ ។​

​មហាអំណាច​លោកខាងលិច ជាពិសេស​អាមេរិក និង អង់គ្លេស តែងតែ​ចាត់ទុក សា​ដាំ ថា​ជា​ឆ្អឹង​ទ​ទឺង ក ឬ និយាយ​ម្យ៉ាង​ទៀតថា ដរាបណា សា​ដាំ នៅ​កាន់អំណាច នៅ អ៊ីរ៉ាក់ នោះ ពួកគេ ( អាមេរិក និង អង់គ្លេស ) មិនអាច​ធ្វើ​អ្វី​តាម​អំពើ​ចិត្ត​បានទេ ហើយ​ថែមទាំង​អាច​បង្ក​កនូវ​ផលប្រយោជន៍​របស់​ពួកគេ​ទៀតផង ។ និយាយ​ដោយ​ខ្លី​ថា សា​ដាំ ហ៊ូ​សេន គឺជា​មុខសញ្ញា ដែល អាមេរិក និង អង់គ្លេស ស្អប់​ហើយ​ត្រូវតែ​កម្ចាត់​ចោល​ឱ្យខាងតែបាន ។​

​នៅពេលដែល សា​ដាំ ចូលលុកលុយ កូ​វ៉ែត ដែលជា​ប្រភព​ប្រេងកាត ដ៏​សំខាន់​ដូច្នេះ អាមេរិក និង អង់គ្លេស បាន​ដឹកនាំ​សម្ព័ន្ធមិត្ត​វាយ​បណ្តេញ​កងទ័ព អ៊ីរ៉ាក់ ចេញពី​ទឹកដី កូ​វ៉ែត ដោយ​ចោទថា អ៊ីរ៉ាក់ ឈ្លានពាន កូ​វ៉ែត ។ ប៉ុន្តែ​តាមពិត​ហេតុផល​តែមួយគត់ គឺ​ផលប្រយោជន៍​របស់​ពួកគេ ( អាមេរិក និង អង់គ្លេស និង បក្សពួក ) មាន​ប្រេងកាត​ជាអាទិ៍ ។​

​រហូតមកដល់​ពេលនេះ សា​ដាំ នៅតែ​ជា​ឆ្អឹង​ទទឹង ក របស់​អាមេរិក និង អង់គ្លេស នៅឡើយ ព្រោះ សា​ដាំ មិន​រណប មហាអំណាច​ទាំងនេះ ថែមទាំង​បង្កើត​ចលនា ការពារ​ប្រយោជន៍​ពិភព​អារ៉ាប់ ដែល​បានសេចក្តីថា ធ្វើឱ្យ អាមេរិក និង អង់គ្លេស ខាត ឬ បាត់បង់​លាភ ឬ ផលប្រយោជន៍​សេដ្ឋកិច្ច នយោបាយ និង យុទ្ធ​សា​ស្ត​យោធា​ផងដែរ ដូច្នេះ​មហាអំណាច​ទាំង ២ នៅតែ​ប៉ុនប៉ង​កម្ចាត់ សា​ដាំ ឱ្យខាងតែបាន ។​ ​ថ្ងៃទី ១១ ខែកញ្ញា ឆ្នាំ ២០០១ មានការ​វាយប្រហារ ភេ​វរ​កម្ម ដោយ​ពួក អាល់ កៃ​ដា ដោយ​ការបើក​យន្តហោះ​បំ​បុក​អាគារ​ពាណិជ្ជកម្ម​ពិភពលោក​នៅ​អាមេរិក ធ្វើឱ្យ​អាមេរិក​ស្វែងរក​ការសង​សិ​កដោយ​ប្រការ​ផ្សេងៗ ។​

ខែ តុលា ឆ្នាំ ២០០២ អាមេរិក តែ​ឯកឯង បាន​បើក​ការវាយលុក​ទៅលើ អ៊ីរ៉ាក់ ទាំង​បំពាន​ច្បាប់​អន្តរជាតិ ឬ ក្រុមប្រឹក្សាសន្តិសុខ​អង្គការសហប្រជាជាតិ ដោយ​ចោទថា ក្រុម​ភេ​វរ​ករ​ទាំងនោះ មាន​ទំនាក់ទំនង អ៊ីរ៉ាក់ និយាយ​ជារួម និយាយ​ដោយឡែក​ថា សា​ដាំ ហ៊ូ​សែន ជា​អ្នក​រៀបចំឡើង បើទោះជា អ៊ីរ៉ាក់ តែងតែ​បដិសេធ ហើយ​សមាជិក​អចិន្ត្រៃយ៍​ផ្សេងទៀត នៃ ក្រុមប្រឹក្សាសន្តិសុខ​អង្គការសហប្រជាជាតិ​ជំទាស់​ក៏ដោយ ។

​លុះដល់ ខែ វិច្ឆិកា ឆ្នាំ ដដែល​នោះ ក្រុមប្រឹក្សាសន្តិសុខ អង្គការសហប្រជាជាតិ ក៏​បើក​ការ​លុកលុយ​ប្រទេស អ៊ីរ៉ាក់ ដែរ ដោយ​ចោទថា រដ្ឋា​ភ​បាល សា​ដាំ ហ៊ូ​សេន កំពុង​អភិវឌ្ឍ អាវុធ​នុយ​គ្លី​អ៊ែរ និង មាន​ទំនាក់​ទំនងជា​មួយក្រុម ភេ​វរ​ករ អាល់ កៃ​ដា ដែល​ព័ត៌មាន​ទាំងនេះ សុទ្ធតែ​ត្រូវបាន​ផ្តល់​ដោយ​អាមេរិក សូម្បីតែ​កងកម្លាំង​របស់​អង្គការសហប្រជាជាតិ ក៏​ក្រោម​ឥទ្ធិពល​របស់​អាមេរិក​ដែរ ។

​សម្ព័ន្ធមិត្ត​ដឹកនាំ​ដោយ អាមេរិក បាន​ចូលលុកលុយ អ៊ីរ៉ាក់ នៅ​ថ្ងៃទី ២០ ខែ មីនា ឆ្នាំ ២០០៣ ហើយ​បង្កើត​អាជ្ញាធរ​បណ្តោះអាសន្ន​សម្រាប់​គ្រប់គ្រង អ៊ីរ៉ាក់ ។ សា​ដាំ ត្រូវបាន​ចាប់​ខ្លួ​នៅ​ថ្ងៃទី ១៣ ខែ ធ្នូ ឆ្នាំ ២០០៣ ។ ការ​លុកលុយ​ដោយ​សម្ព័ន្ធមិត្ត ដឹកនាំ​ដោយ​អាមេរិក និង អង់គ្លេស​នោះ បានធ្វើឱ្យ​ប្រទេស អ៊ីរ៉ាក់ ខ្ទេចខ្ទាំ សិង​តែ​រាប​ដល់​ដី ។ បន្ទាប់ពី​ការកាន់កាប់ និង ស្វែងរក​យ៉ាង​យកចិត្តទុកដាក់​មក ក្រុម​ជំនាញ​របស់​អង្គការសហប្រជាជាតិ បានប្រកាសថា “ ពុំមាន​ភស្តុតាង​ណាមួយ​ដែល​បញ្ជាក់ថា អ៊ីរ៉ាក់ អភិវឌ្ឍ​អាវុធ នុយ​គ្លី​អ៊ែរ ដូច​ការ​ចោទ​របស់​អាមេរិក និង អង់គ្លេស​ឡើយ “ ។​

​តាំង​ពីមុនមក អ្នកណា​ក៏​មើល​ដឹង​ដែរ​ថា តាមពិត​អាមេរិក និង អង់គ្លេស ឆ្លៀតឱកាស​កម្ចាត់ សា​ដាំ ហ៊ូ​សេន ចេញពី​អំណាច បង្កើត​រដ្ឋាភិបាល អ៊ីរ៉ាក់ មួយ​ដែល​រណប អាមេរិក និង អង់គ្លេស ឬ មាន​ទំនោរ ឬ ស្តាប់បង្គាប់​លោកខាងលិច ជាពិសេស អាមេរិក ហើយក៏​ជាការ​ព្រមាន​ដល់​ប្រទេស អារ៉ាប់​ផ្សេងទៀត​កុំឱ្យ​រឹងរូស​នឹង​អាមេរិក ។​ ​ដោយ​មិនអាច​ប្រកែក​បាន អាមេរិក បាន​ចេញមុខ​សុំទោស​ជា​សាធារណៈ ដោយ​លើកឡើងថា អ្នកស៊ើប​ការណ៍​របស់​ខ្លួន ផ្តល់ព័ត៌មាន​ខុស ។ ប៉ុន្តែ ប្រទេស​អ៊ីរ៉ាក់ ទាំងមូល​រង​ភាព​វិនាស​ហិណហោច​យ៉ាង​ខ្លោចផ្សា​ឥត​គណនា ហើយ​ទទួលបាន​មកវិញ​ត្រឹមតែ​ពាក្យ​សុំទោស​មួយ​ម៉ាត់​ប៉ុណ្ណោះ ។ ទោះយ៉ាងណា ក៏​គ្មាន​អ្នកណា​គិត​អំពី​យុត្តិធម៌​សម្រាប់ អ៊ីរ៉ាក់ ដែរ ព្រោះ​ម្នាក់ៗ​គិតតែ​ដណ្តើម​គ្នា​អំពី​ផលប្រយោជន៍​រៀងខ្លួន ជាពិសេស​ផលប្រយោជន៍​ប្រេងកាត​នៅ​ម​ជ្ឈឹ​ម​បូព៌ា បន្ទាប់ពី​បាន​កម្ទេច សា​ដាំ និង យក អ៊ីរ៉ាក់ មក​ត្រួតត្រា​រួច ។​

​មិន​ត្រឹមតែ​មិនមាន​អ្នកណា​ផ្តល់​យុត្តិធម៌​ឱ្យ​អ៊ីរ៉ាក់ ឡើយ ថែមទាំង​ដាក់បន្ទុក​ថែមទៀត គឺ​ចោទថា សា​ដាំ ជា​ជន​ឧក្រឹដ្ឋ ពោលគឺ​ជាការ​កម្ទេច សា​ដាំ ជា​ទឹក​ចុងក្រោយ ។ នៅ​ថ្ងៃទី ៥ ខែ វិច្ឆិកា ឆ្នាំ ២០០៦ សា​ដាំ ត្រូវបាន​កាត់​ឱ្យ​មានទោស​ប្រហារជីវិត​ដោយ​ព្យួរ ក ដោយ តុលាការ អ៊ីរ៉ាក់ ដែល​ស្ថិត​ការបង្គាប់បញ្ជា​របស់ អាមេរិក ពីបទ​ប្រឆាំង​មនុស្សជាតិ ។ ហើយ​ការអនុវត្ត​ការព្យួរ ក សា​ដាំ ត្រូវបានធ្វើ​នៅ​ថ្ងៃទី ៣០ ខែ ធ្នូ ឆ្នាំ ២០០៦ ។​

​ពីដំបូង​ឡើយ ត្រូវបាន​គេ​មើលឃើញ​ជាទូទៅ​ថា រដ្ឋាភិបាល សា​ដាំ ហ៊ូ​សេន ឃោ​ឃៅ ។ ប៉ុន្តែ​មិនយូរប៉ុន្មាន ត្រូវបាន​គេ​មើលឃើញ​ជាទូទៅ​ថា ដោយសារតែ​រដ្ឋាភិបាល សា​ដាំ ហ៊ូ​សេន មិន​រណប ឬ មិន​ស្តាប់​បង្គា​ក់ អាមេរិក ហើយ​អាមេរិក បារម្ភ​ខ្លាចក្រែង​ប្រភព​ផ្គត់ផ្គង់​ប្រេងឥន្ធនៈ​សំខាន់ៗ​នៅ​មជ្ឈិមបូព៌ា ត្រូវបាន​របូត​ពី​ការគ្រប់គ្រង​របស់​អាមេរិក និង ប​ច្ចិ​ម​លោក តាមរយៈ​អ៊ីរ៉ាក់ ខ្លាំងក្លា ផង និង ជាការ​ស្វែងរក​ការសង​សិ​ក​របស់​អាមេរិក​ផង​។​

​មុននេះ​បន្តិច គឺ​នៅ​ខែ មករា ឆ្នាំ ២០០៥ ការបោះឆ្នោត​ជា​លើកដំបូង​នៅ អ៊ីរ៉ាក់ បន្ទាប់ពី​ត្រូវបាន​ឈ្លានពាន​ដោយ អាមេរិក​និង សម្ព័ន្ធមិត្ត ត្រូវបាន​រៀបចំឡើង ខណៈ​ការវាយប្រហារ​ជា​លក្ខណៈ​ឧទ្ទាម​ប្រឆាំង​វត្តមាន​អាមេរិក កើនឡើង​ពី ២៥.៤៩៦ នៅ​ឆ្នាំ ២០០៤ ដល់ ៣៤.១៣១ លើក​នៅ​ឆ្នាំ ២០០៥ ។​

​នៅ​ឆ្នាំ ២០០៥ នោះដែរ ថ្ងៃទី ១៤ ខែ កក្កដា ក៏ត្រូវ​បានប្រកាសថា​ជា “ ទិវា សាធារណៈ អ៊ីរ៉ាក់ “ ដើម្បី​រំលឹក​ដល់​ថ្ងៃ​ដែល ឧ​ត្ត​ម​សេនីយ៍ អាប់ដ៍ អាល់​-​ការី​ម កា​ស៊ីម ដឹកនាំ​ធ្វើ​រដ្ឋប្រហារ​យោធា​កាលពី​ថ្ងៃទី ១៤ ខែ កក្កដា ឆ្នាំ ១៩៥៨ បញ្ចប់​របបរាជានិយម បង្កើតបានជា​របប​សាធារណរដ្ឋ​លើកដំបូង​នៅ​អ៊ីរ៉ាក់ ៕ ស្រាវជ្រាវ​ប្រែ​សម្រួល​: មេសា​

​ក្បួនព្យុហយាត្រា​នី​ថ្ងៃ​ប​ង្កើ​របប​សាធារណរដ្ឋ អ៊ីរ៉ាក់ នា​ឆ្នាំ ១៩៥៨ (​អ៊ីរ៉ាក់ ២)
​ទីក្រុង បា​ដា​ដ នៃ ប្រទេស អ៊ីរ៉ាក់ (​អ៊ីរ៉ាក់ ៣)
​ឧ​ត្ត​ម​សេនីយ៍ អាប់ដ៍ អាល់​-​ការី​ម កា​ស៊ីម ជា​ស្ថាបនិក​សាធារណរដ្ឋ អ៊ីរ៉ាក់ មុនដំបូង (​អ៊ីរ៉ាក់ ១)