វាសនា​, វ៉ាលិស​, វាស់​, វាគ្មិន​, វគ្គ​, វស្សា​, សង្គម​, សង្គ្រាម​, សិរី​, សង្វាស​, សង្ឃឹម​, ហិង្សា​, ហោះ​, ហាប់​, ហុង

1287
ចែករម្លែក

វាសនា វាស​-​ស្នា សំ​. បា​. ( ន​. ) ចរិយា ឬ ចរិត​ដែល​អប់រំ​សន្សំទុក​ឬ​កប់​ទុក​ក្នុង​ចិត្ត​, ចរិយា​ដែល​ថ្នឹក​ស៊ប់ស៊ាំ​ជាប់​ជា​ទម្លាប់​កែប្រែ​ឬ​កម្ចាត់​ចោល​ពុំបាន​, បុព្វចរិយា​នៃ​កាយ ប្រយោគ​និង​វចីប្រយោគ : មនុស្ស​មាន​វាសនា​ខុសគ្នា ។ ពាក្យ​នេះ​ខ្មែរ​ច្រើន​ប្រើ សំដៅ​សេចក្ដី​ថា “​សំណាង​, ព្រេងសំណាង​, ភ័ព្វព្រេង​; បុណ្យ​ភ័ព្យ​” : មាន​វាសនា​ល្អ​, វាសនា​អាក្រក់ (​សរសេរ​ក្លាយជា វាស្នា តាម​សូរ​សំនៀង​និយាយ​ក៏មាន សម្រាប់​ប្រើ​ក្នុង​កាព្យ​ក៏មាន​) ។

​វ៉ាលិស បារ​. ( ន​. ) (Valise; អ៊ីតាលី Valigia) ហិប​តូច​ស្រាល ធ្វើ​ដោយ​ស្បែក​សម្លាប់ ឬ​ធ្វើ​ដោយ​សំពត់​សាច់​ក្រាស់​ជាដើម មាន​ដៃ​យួរ​បាន សម្រាប់​ដាក់​អីវ៉ាន់​ស្រាលៗ មាន​សម្លៀកបំពាក់​ជាដើម : វ៉ាលិស​ស្បែក ។

​វាស់ ( កិ​. ) ស្ទង់​ប្រមាណ​, ស្ទង់​ខ្នាត ដោយ​រង្វាស់ : វាស់ដី​, វាស់​ទទឹង​បណ្ដោយ​, វាស់កម្ពស់ ។ វាស់ព្រឹក ទាល់​ព្រឹក​, វាល់ព្រឹក ។ វាស់វែង វាស់​ឲ្យ​ដឹង​ប្រវែង​; វាស់​ឲ្យ​ដឹង សព្វគ្រប់ ។ វាស់ល្ងាច ទាល់​ល្ងាច​, វាស់ល្ងាច ។

​វាគ្មិន សំ​. ( គុ​. ) ដែល​ប៉ិន​និយាយ​, ដែល​ចេះ​និយាយ​ពីរោះ ។ ន​. អ្នក​ឈ្លាស​សម្តី​; អ្នកមាន​សម្តី​ថ្វីមាត់​, អ្នក​ពូកែសម្តី : សូម​លោក​ថ្លែងការណ៍​ចុះ ព្រោះ​លោក​ជា​វាគ្មិន មាន​ល្បី​ណាស់ ។

​វគ្គ វ័ក បា​.; សំ​. ( ន​. ) (​វ​គ៌​) ពួក​, បន​; ក្រុម​; ប្រជុំ​; សង្កាត់​; គ្នា : វគ្គអក្សរ​, សេចក្ដី ច្រើន​វគ្គ ។ វគ្គក្ខរៈ (​វ័ក​-​គ័ក​-​ខៈ​រ៉ៈ​; បា​. វគ្គ​ក្ខ​រ < វគ្គ + អក្ខរ​) អក្សរ​ក្នុង​វគ្គ គឺ​ព្យញ្ជនៈ ២៥ តួ តាំងពី ក ដល់ ម ចែកជា​វគ្គ​មាន ៥ គឺ វគ្គក​, វគ្គច​, វគ្គដ​, វគ្គត​, វគ្គប​, តាំងពី រៀង​ទៅ ហៅថា អក្សរ​សេសវគ្គ ឬ អក្សរ​អវគ្គ (​ព​. វ​.) ។ វគ្គព័ន្ធ (​វ័ក​-​គៈ​ព័ន​; បា​. –​ពន្ធ​) ការ​ចងបាច់​គ្នា​ឬ​រួមគ្នា​ជា​ពួក : ធ្វើ​វគ្គព័ន្ធ ។

​វស្សា វ័ស​-​សា បា​.; សំ​. ( ន​. ) (​វ​ស្ស​; វ​ឞ៌​, វ​រ្សា​) ឆ្នាំ​; ភ្លៀង​; រដូវភ្លៀង ។ កាន់​វស្សា ឬ ចាំ​វស្សា នៅ​រក្សា​អរុណ​ក្នុង​រដូវភ្លៀង ក្នុង​ទី​មានកំណត់​របស់​បព្វជិត​ពុទ្ធសាសនិក ។ ខែវស្សា ខែ​មាន​ភ្លៀង (​ព​. ផ្ទ​. ខែប្រាំង​) ។ ចូល​វស្សា​ប្តេជ្ញា​ថា នៅក្នុង​រដូវភ្លៀង​ក្នុង ទី​មានកំណត់​របស់​ភិក្ខុ​សាមណេរ ។ ចេញ​វស្សា នៅចាំ​វស្សា​គ្រប់គ្រាន់​តាម​កាល កំណត់​ហើយ ។

​សង្គម សង់​-​គំ ឬ​–​គៈមៈ សំ​. បា​. ( ន​. ) ការជួប​ជុំគ្នា​, ការប្រជុំ​គ្នា ; ការរាប់​រកគ្នា​, ការប្រមូល​រួបរួម​ផ្តុំ​មនុស្ស​ឬ​សត្វ : សង្គមមនុស្ស​, សង្គមសត្វ ។ វេ​វ​. សង្គតិ ។ សង្គមកិច្ច (​សង់គៈមៈ​កិ​ច ឬ សង់​គំ​-​ម៉​–) កិច្ចការ​ក្នុងសង្គម​ឬ​របស់​សង្គម​; កិច្ច​ការដែល​ធ្វើឡើង ដើម្បី​ជួយ​យឹតយោង​សង្គមមនុស្ស​ឲ្យ​បាន​សុខ​ចម្រើន ។ ឈ្មោះ​ក្រសួង​រដ្ឋមន្ត្រី​មួយ កាន់កាប់​មុខការ​ដូច​ពោល​ខាងលើនេះ : ក្រសួង​សង្គមកិច្ច ។​

​សង្គ្រាម សង់​គ្រាម សំ​.; បា​. ( ន​. ) (​ស​ង្គា​ម​) ចម្បាំង​, ទ័ព​, សឹក : ស្រុក​កើតសង្គ្រាម ។ សង្គ្រាមជ័យ ជ័យ​របស់​សង្គ្រាម​, ការ​ឈ្នះ​ចម្បាំង (​ការ​ច្បាំង​ឈ្នះ​) ។ សង្គ្រាម យោធា (​សង់​គ្រាមៈ​–) ពួក​ទាហាន​ដែល​ចូលកាន់​សង្គ្រាម​, ពួក​ទាហាន​ដែល​កំពុង តយុទ្ធ ។ សង្គ្រាមសីរ្ស (​សង់​គ្រាមៈ​-​សេ​; សំ​. សង្គ្រាម + ឝី​ឞ៌​) ក្បាលទ័ព​, ទ័ពស្រួច​; ទី​ជា​ប្រធាន​នៃ​ទ័ព​, សមរភូមិ​សំខាន់ ។​ល​។

​សិរី –​រ៉ី បា​.; សំ​. ( ន​. ) (​ឝ្រី​) លម្អ​ដែល​គួរ​ឲ្យ​ស្រឡាញ់​; សួស្ដី​, ស្រីសួស្ដី​, មង្គល​; ជោគ​; សេចក្ដីសុខ​, សេចក្ដីចម្រើន​; បុណ្យ​, បុ​ណ​ភ័ព្យ​, ភ័ព្យ​ព្រេង​, សំណាងល្អ​; ព្រេង​សំណាងល្អ​; ទ្រព្យ​; ការ​មានបាន​, លាភ​; ឥស្សរភាព​, តេជះ , អំណាច​; រាជស័ក្ដិ​; ទិព្យ​ស័ក្ដិ​; ភគវតី​; លក្ស្មី ។​ល​។ : មាន​សិរី​, ឡើងសិរី​; សិរី​ជា​លំនៅ​នៃ​ភោគៈ ។​

​សង្វាស សង់ ឬ ស័ង​-​វ៉ាស សំ​. បា​. ( ន​. ) (​សំវាស​) ការ​នៅ​រួមគ្នា​, ការ​នៅ​ជា មួយ​គ្នា​; ការរួម​បវេណី : មាន​សង្វាស​ស្មើគ្នា​; រួម​សង្វាស ។ បើ​ដាក់​រួម​ភ្ជាប់​ជាមួយនឹង សព្ទ​ដទៃ ច្រើន​ប្រើ សំវាស ជាង សំវាស​ត្ថេ​នកៈ (​ស័ង​វ៉ា​ស័ត​-​ថេ​ន៉ៈ​កៈ​) ការ​លួច សង្វាស គឺ​សាមណេរ​ដែល​បួស​ត្រឹមត្រូវ​តាមច្បាប់ ហើយ​ក្លែងខ្លួន​ជា​ភិក្ខុ​ចូលធ្វើ កិច្ច​ផ្សេងៗ ស្មើគ្នា​នឹង​ពួក​ភិក្ខុ (​ម​. ព​. ថេយ្យសំវាសកៈ​, លិង្គត្ថេនកៈ និង ឧភយត្ថេនកៈ ផង​) ។

​សង្ឃឹម ( កិ​. ) នឹក​ផ្គង​គំនិត​ទុក​ថា​មុខជា​នឹង​បានសម្រេច​ដូច​បំណង​, មាន​សេចក្ដី កក់ក្ដៅ​ក្នុង​ចិត្ត​ទុកជាមុន : សង្ឃឹមថា​មុខជា​នឹង​បាន​; ម្តាយ​សង្ឃឹម​កូន ។ ព​. កា​. ថា : ម្តាយ​សង្ឃឹម​កូន បង​និង​ប្អូន​ទាំងពីរ​ប្រាណ ថា​មុខជា​នឹង​បាន ថែរក្សា​មាតា​ចាស់ ។ ឥឡូវ​ខុស​បំណង បែរជា​រង​ឯ​កម្មក្រាស់ លំបាក​ពន់ពេក​ណាស់ ព្រោះ​កម្ម​ចាស់ របស់ខ្លួន ។ ប្រើ​ជា ន​. ផង​ក៏បាន : មានសង្ឃឹម​, អស់សង្ឃឹម ។

​ហិង្សា ហិ​ង​-​សា សំ​. បា​. ( ន​. ) (​ហឹសា​) ការ​បៀតបៀន​, ការ​ពាធា​, ការធ្វើ​អាក្រក់ រកគ្នា​, ការធ្វើ​ទុក្ខ​គ្នា : មនុស្ស​ត្រូវ​កុំ​ឲ្យ​មាន​ហិង្សា​រកគ្នា ។

​ហោះ ( កិ​. ) ទៅ​ឯអាកាស​, អណ្តែត​ទៅ​ឯអាកាស​: ទេវតា​ហោះ​, យក្ស​ហោះ ។ ព​. ប្រ​. ទៅមក​ភ្លែត​ចុះ​ភ្លែត​ឡើង​ឬ​ប៉ើច​ចុះ​ប៉ើច​ឡើង : ក្នុង​មួយថ្ងៃៗ​គ្មាន​នៅផ្ទះ​ទេ​ចេះ តែ​ហោះ​ចុះ​ហោះ​ឡើង​ពីនេះ​ទៅ​នុះ​ពី​នុ៎ះ​ទៅ​ឯណោះ ! ។ ហោះធ្យាន ទៅតាម​ផ្លូវ អាកាស​ដោយ​អំណាច​ធ្យាន​ឬ​ដោយ​ឫទ្ធិ​នៃ​ធ្យាន (​ម​. ព​. ធ្យាន ផង​) ។ ហោះហើរ ហោះ​លឿន​ភ្លែត​ដូច​បក្សី​ហើរ ។ គោមហោះ គោម​ធ្វើ​ដោយ​ក្រដាស​ស្តើង​រាង​ធំ ច្រឡោ​បាត​ជិត មាត់​ច្រហ​, លឿន​ទៅ​ឯអាកាស​ដោយ​កម្លាំង​ផ្សែង​បំប៉ោង​ឡើង​ច្រាន ឲ្យ​អណ្តែត​ទៅ ។ យន្តហោះ យន្ត​មាន​មនុស្ស​ជិះ​អណ្តែត​លឿន​ទៅតាម​អាកាស (​អាកាសយាន​) ។​ល​។

​ហាប់ ( គុ​. ) ណែន​, ណែន​រឹង​ច្រឹះ​; ណែន​ក្តន់​មិន​ជ្រោក​មិន​ជ្រាយ : ដី​ហាប់​; សាច់​ហាប់ ។ ឈឺ​ហាប់​ថ្ងាស ឈឺ​ធ្ងន់​ខ្លាំង​ឡើងសាច់​ថ្ងាស​ហាប់​រលោង ។

​ហុង ( កិ​. ) មូរ​រុំ​ព័ទ្ធ​ជា​សំណុំ​, ជា​ដុំ​មូល : ហុងអំបោះ ។ ខ្ចប់​ដោយ​ក្រដាស​ឲ្យ​ជា កញ្ជប់​រាង​មូល​ឈរ​ឬ​ចង​ក្របួច​សំពត់​ឲ្យ​ជា​ថង់​រាង​មូល​ឈរ​ច្រក​គ្រាប់​អ្វីៗ : ហុង​ស្ករ​-​ស​, ហុងអង្ករ ។ ចម្អិន​សាច់ជ្រូក​ដោយ​គ្រឿងផ្សំ​ស្រដៀង​នឹង​ខ : ហុង​សាច់ ជ្រូក ។ គុ​. សាច់ជ្រូក​ហុង ។ ( ន​. ) សាច់ជ្រូក​ដែល​ចម្អិន​ដោយ​ផ្សំ​គ្រឿង​ស្រដៀង​នឹង​ខ : ហុងជ្រូក ។ រមូរ​សរសៃអំបោះ​ឬ​ខ្សែ​ឆ្មារ​ដែល​មូរ​រុំ​ព័ទ្ធ​ជា​ដុំ​មូល : អំបោះ​មួយ​ហុង ។ គុ​. ដែល​ហុង​ហើយ : អំបោះ​ហុង​; ជ្រូក​ហុង ៕ ដកស្រង់​ពី​វចនានុក្រម​ខ្មែរ​សម្តេច​សង្ឃរាជ ជួន ណាត​