ទិវា អង់​ហ្គោ​ឡា កាន់ទុក្ខ នៃ ការបង្ក្រាប​របស់​អាណា​និគម

496
ចែករម្លែក

​ភ្នំពេញ​:​រដ្ឋាភិបាល និង ប្រជាពលរដ្ឋ អង់​ហ្គោ​ឡា ប្រារព្ធ​ទិវា កាន់ទុក្ខ នៃ ការបង្ក្រាប​របស់អាណានិគម នៅ​ថ្ងៃទី ៤ ខែ មករា ដើម្បី រំឭក​ដល់​ថ្ងៃ​ដែល​បាតុករ​ដែលជា​កម្មករ កសិករ ស្លូតត្រង់​ជនជាតិ អង់​ហ្គោ​ឡា ជាង​មួយ​ម៉ឺន​នាក់ ត្រូវបាន​អាណានិគម ព័រទុយហ្កាល់ បាញ់សម្លាប់​យ៉ាង​ឃោ​ឃៅ​កាលពី​ឆ្នាំ ១៩៦១ ។
​ ​
ភូមិសាស្ត្រ​-​ប្រជាសាស្ត្រ​
សាធារណរដ្ឋ អង់​ហ្គោ​ឡា មាន​ផ្ទៃដី ១.២៤៦.៧០០ គីឡូម៉ែត្រ​ក្រឡា ស្ថិតនៅ ភាគខាងត្បូង នៃ ទ្វីបអាហ្វ្រិក មាន​ព្រំដែន​ជាប់​នឹង​ប្រទេស ណា​មី​ប៊ី សាធារណរដ្ឋ កុង​ហ្គោ ហ្សាំ​ប៊ី និង​មហា សាគរ អា​ត្ល​ង់​ទិ​ក ។ ឆ្នាំ ២០២០ មាន​ប្រជាពលរដ្ឋ​ជាង ៣២ លាន​នាក់​ភាគច្រើន​ជា​អ្នក​កាន់ សាសនា គ្រិស្ត ភាសាផ្លូវការ​គឺ​ភាសា ព័រទុយហ្កាល់ រដ្ឋធានី គឺ​ទីក្រុង លូ​អង់​ដា​។
​ ​
ប្រវត្តិសាស្ត្រ​
ជនជាតិ ព័រទុយហ្កាល់ ដែល​បាន​ទៅដល់​ទឹកដី អង់​ហ្គោ​ឡា មុនដំបូង​បំផុត​គឺជា​អ្នកស្រាវជ្រាវ ឈ្មោះ Diogo Cao នា​ឆ្នាំ ១៤៨៤ ។ ឆ្នាំមុនៗ​នេះ ជនជាតិ​ព័រទុយហ្កាល់ បាន​បង្កើត​ទំនាក់ទំនង ជាមួយ អាណាចក្រ កុង​ហ្គោ (​ដែល​លាតសន្ធឹង​ពី​ជើង​ទៅ​ត្បូង ចាប់ពី សាធារណរដ្ឋ ហ្កា​បោ​ន បច្ចុប្បន្ន ទៅដល់​ទន្លេ Kwanza ) ហើយ​បាន​ត្រួតត្រា​កាន់កាប់ អាណាចក្រ អង់​ហ្គោ​ឡា នៅ​ឆ្នាំ ១៤៨២ ។

​ជនជាតិ ព័រទុយហ្កាល់ បាន​បង្កើត​ប៉ុស្តិ៍​ពាណិជ្ជកម្ម​របស់​ពួកគេ នៅ សូ​យ៉ូ (​បច្ចុប្បន្ន​គឺ​តំបន់ ភាគ ខាងជើង នៃ អង់​ហ្គោ​ឡា ) ។ លុះដល់​ឆ្នាំ ១៥៧៥ លោក Paulo Dias de Novais បាន​កសាង ទីក្រុង São Paulo de Loanda ( ហៅ​កាត់​ថា Luanda) ដោយមាន​អ្នក​តាំង​លំនៅឋាន​មួយរយ គ្រួសារ និង កងទ័ព ៤០០ នាក់ ។ ហើយ​បាន​កសាង​ទីក្រុង Benguela ជាទី​ក្រុង​ទី ៤០ នៅ​ឆ្នាំ ១៥៨៧ ហើយ ត្រូវបាន​តម្កើង​ជា រដ្ឋធានី នៅ​ឆ្នាំ ១៦១៧ ។

​ជនជាតិ ព័រទុយហ្កាល់ បាន​កសាង​តំបន់​តាំង​លំនៅឋាន បន្ទាយ​កងទ័ព និង​ប៉ុស្តិ៍​ពាណិជ្ជកម្ម​ជា ច្រើន​កន្លែង​ទៀត​នៅតាម​បណ្តោយ​ឆ្នេរ​សមុទ្ទ អង់​ហ្គោ​ឡា ជាពិសេស​សម្រាប់​ជំនួញ​ទាស កម្មករ អង់​ហ្គោ​ឡា សម្រាប់​ធ្វើការ​នៅលើ​កសិដ្ឋាន នៃ ប្រទេស ប្រេ​ស៊ី​ល​ដែល​ធម្មតា​លក់ ដោយ​ការដោះដូរ ដោយ សម្ភារ​ដែល​បាន​កែ​ច្នែ​ពី​អឺរ៉ុប ។ ពាណិច្ច​កម្ម​ទាសកម្មក​រ​នេះ បាន​បន្ត​រហូតដល់​ប​ន្ទា​ប់​ពី ឯករាជ ភាព ប្រេ​ស៊ី​ល នៅ​អំឡុង​ទសវត្សរ៍​ឆ្នាំ ១៨២០ ។

​នៅ​អំឡុង​សតវត្សរ៍​ទី ១៦ ព័រទុយហ្កាល់ បាន​គ្រប់គ្រង​តំបន់ឆ្នេរ​សមុទ្ទ​នានា​របស់ អង់​ហ្គោ​ឡា តាមរយៈ​សន្ធិសញ្ញា និង ការធ្វើ​សង្គ្រាម​នានា​ជា​បន្តបន្ទាប់ ។ ជីវភាព​ប្រជាពលរដ្ឋនៅក្នុង​តំបន់ អាណានិគម ព័រទុយហ្កាល់ បាន​ជួប​ការលំបាក​លំបិន ហើយ​រីកចម្រើន​យ៉ាង​យឺតយ៉ាវ ។ ប្រជាពលរដ្ឋ ជួប​គ្រោះ​អត់ឃ្លាន​ជា​មធ្យម​រៀងរាល់​៧ ឆ្នាំ ម្តង​មួយអន្លើ​ដោយ​ជំងឺ​កាច​សាហាវ នានា បានសម្លាប់ ប្រជាពលរដ្ឋ​ប្រមាណ​ជាមួយ​ភាគ បី ។
​ ​
ស្តេច ហ្វ៊ី​លី​ប ទី ៣ របស់ អេ​ស្ប៉ា​ញ ( ជា​ហ្វ៊ី​លី​ប ទី ២ របស់ ព័រទុយហ្កាល់ ) បាន​ចូល​ទិវង្គត នៅ​ថ្ងៃទី ៣១ ខែ មីនា ឆ្នាំ ១៦២១ ហើយ​ស្នងរាជ្យ​បន្ត​ដោយ​ស្តេច ហ្វី​លី​ប ទី ៤ (​ជា​ហ្វ៊ី​លី​ប​ទី ៣ របស់​ព័រ​ទ​យុ​ហ្កា​ល់ ) ។ ពន្ធដារ លើ​ពាណិជ្ជករ ព័រទុយហ្កាល់​ត្រូវបាន​ដំឡើង បណ្តាលឱ្យ អំណាច​របស់ អភិជន ព័រទុយហ្កាល់ បាន​ធ្លាក់​ទៅក្នុង​កណ្តាប់ដៃ​អេ​ស្ប៉ា​ញ​ហើយ​តំណែង​នៅ ក្នុង​រដ្ឋាភិបាល ព័រទុយហ្កាល់ ត្រូវបាន​កាន់កាប់​ដោយ​ជនជាតិ អេ​ស្ប៉ា​ញ ច្រើន​ទៅៗ អំណាច​របស់​អភិជន​ព័រទុយហ្កាល់ បាន​បាត់បង់ ។ អ្វីដែល​អាក្រក់​បំផុត​នោះ គឺ​ស្តេច ហ្វី​លី​ប ទី ៤ បាន​ព្យាយាម​ធ្វើឱ្យ ព័រទុយហ្កាល់ ក្លាយទៅជា​ខេត្ត​មួយ​របស់ អេ​ស្ប៉ា​ញ ។​

​ទីបំផុត​ក៏មាន​បដិវត្តន៍ ព័រទុយហ្កាល់ ដែល​ចាប់ផ្តើម​ពី​ខែ ធ្នូ ឆ្នាំ ១៦៤០ បាន​ផ្ទុះឡើង​ប្រឆាំងនឹង អេ​ស្ប៉ា​ញ ។ បដិវត្តន៍​នេះ​បាន​រីក​រាលដាល​កើត​ទៅជា​សង្គ្រាម​បដិវត្តន៍ ព័រទុយហ្កាល់ និង អេ​ស្ប៉ា​ញ ។ សង្គ្រាម​នេះ​អូសបន្លាយ​អស់​រយៈពេល ២៨ ឆ្នាំ ទើបត្រូវ​បានបញ្ចប់​នៅក្នុង សន្ធិសញ្ញា​ទីក្រុង លី​ស​បោ​ន នា​ថ្ងៃទី ១៣ ខែ កុម្ភៈ ឆ្នាំ ១៦៦៨​ក្រោម​កិច្ចសម្របសម្រួល​របស់ អង់គ្លេស ។ តាមរយៈ​សន្ធិសញ្ញា​នេះ អេ​ស្ប៉ា​ញ បានទទួល​ស្គាល់​អធិប​តេ​យ្យ​ភាព​ព័រ​ទុយ ហ្កា​ល់ ដែល​បានសេចក្តីថា បញ្ចប់​នូវ​ការត្រួតត្រា របស់​អេ​ស្ប៉ា​ញ ទៅលើ​ព័រទុយហ្កាល់ បន្ទាប់ពី​អេ​ស្ប៉ា​ញ បាន​ត្រួតត្រា​អស់​រយៈពេល ៦០ ឆ្នាំ មក ។

​ខណៈដែល ព័រទុយហ្កាល់​កំពុង ជាប់ដៃ​ធ្វើសង្គ្រាម​ប្រឆាំង អេ​ស្ប៉ា​ញ នោះ នៅ​ឆ្នាំ ១៦៤១ ហុ​ល្លង់ បាន​ចូល​កាន់កាប់​ទីក្រុង Luanda ហើយ​បាន​បង្កើត​សម្ព័ន្ធ​ជាមួយ​ប្រជាពលរដ្ឋ​ក្នុងស្រុក ក្រោក​ប្រឆាំងនឹង​ការត្រួតត្រា​របស់ ព័រទុយហ្កាល់ ហើយ​បាន​ដណ្តើម​កាន់កាប់​តំបន់​ផ្សេងៗ ទៀត នៃ អាណាចក្រ អង់​ហ្គោ​ឡា ។

​កង​នាវា​ព័រទុយហ្កាល់​ក្រោម​បញ្ជាការ​របស់លោក សាល​វ៉ា​ឌឺ​រ៍ ដឺ សា បាន​វាយ​ដណ្តើម​ទីក្រុង Luanda ពី ហុ​ល្លង់ និង ប្រជាពលរដ្ឋ​ក្នុងប្រទេស​វិញ នៅ​ឆ្នាំ ១៦៤៨ ហើយ​បាន​លុកលុយ​ត្រួត ត្រា អង់​ហ្គោ​ឡា ទាំងស្រុង​ឡើងវិញ​នៅ​ឆ្នាំ ១៦៥០ ។ ចាប់ពីពេលនោះ​មក អង់​ហ្គោ​ឡា បាន​ស្ថិតក្នុង​កណ្តាប់ដៃ​របស់ ព័រទុយហ្កាល់ យ៉ាង​ណែន ។​

​ការអភិវឌ្ឍ​តំបន់ ជួរ​ក្រោយ ត្រូវបាន​ចាប់ផ្តើម​បន្ទាប់ពី​មាន​សន្និសីទ​ទីក្រុង ប៊ែ​កឡាំង នា​ឆ្នាំ ១៨៨៥ ដែល​បានកំណត់​ព្រំដែន​អាណានិគម ។ ការអភិវឌ្ឍ​តំបន់​ជួរ​ក្រោយ​នោះ គឺជា​ការ អភិវឌ្ឍ​រួម​រវាង​ចក្រភព​អង់គ្លេស និង ព័រទុយហ្កាល់ ដោយ​ពួកគេ​បាន​វិនិយោគ​ទៅលើ ការរុករក​រ៉ែ ផ្លូវដែក និង កសិកម្ម ។

​បន្ទាប់ពី​ត្រូវបាន​ត្រួតត្រា​របស់ ព័រទុយហ្កាល់ អស់​រយៈពេល​ជិត ៥០០ ឆ្នាំទៅ ប្រជាពលរដ្ឋ អង់​ហ្គោ​ឡា ហាក់ដូចជា​វង្វេងវង្វាន់​បាត់បង់​អត្តសញ្ញាណ​ជាតិ​របស់ខ្លួន​ស្ទើរតែ​មិន​យល់​ពាក្យ ថា “ ឯករាជ្យ​ជាតិ “ មានន័យថា​ម៉េច​ផង ។ ដូច្នេះ​នៅពេល​ដែលមាន​ចលនា​ទាមទារ​ឯករាជភាព ក៏មាន​ការចាប់អារម្មណ៍​តិចតួច​ប៉ុណ្ណោះ ។​

​រហូតដល់​ទសវត្សរ៍​ឆ្នាំ ១៩៥០ ទើប​មាន​ចលនា​ជាតិនិយម​សម្ងាត់ៗ លេចឡើង​អាច​ទាក់ទាញ ចំណាប់អារម្មណ៍ ដោយ​ទាមទារ​រក សិទ្ធិ​ស្វ័យ​សម្រេច ជាពិសេស​នៅលើ​វេទិកា​អន្តរជាតិ ដូចជា​នៅក្នុង​ចលនា​មិន​ចូលបក្ស​សម្ព័ន្ធ​ជាដើម ។​

ការសម្លាប់​រង្គាល​បាតុករ​ជាង​មួយ​ម៉ឺន​នាក់​
នៅ​ថ្ងៃទី ០៣ ខែ មករា ឆ្នាំ ១៩៦១ ពួកកសិករ ដែល​ធ្វើការ​នៅលើ​ចម្ការ​កប្បាស របស់​ក្រុមហ៊ុន Cotonang ជា​ក្រុមហ៊ុន ព័រទុយហ្កាល់​-​ប៊ែ​ល​ហ្ស៊ិ​ក ដែល​ជួប​ក្តី​លំបាក​ក្នុង​ជីវភាព បាននាំគ្នា​ធ្វើ បាតុកម្ម​តវ៉ា ទាមទារ​តំឡើង​ប្រាក់​ឈ្នួល និង លក្ខន្តិកៈ​ការងារ​ឱ្យ​ប្រសើរ​ជាង​មុន​ឱ្យ​លប់បំបាត់ ការបង់ពន្ធ​ពី​ពួកកសិករ និង បញ្ឈប់​ការបង្ខិតបង្ខំ​ឱ្យធ្វើ​ការ ។ បាតុកម្ម​នេះ​ដឹកនាំ​ដោយ​ឈ្មោះ អាន់​នី​ញ៉ូ ម៉ា​រៀ​ណូ និង ឈ្មោះ គូ​លូ​-​ស៊ីន​ហ្គូ​ជា​ជន​ដែល​គេ​មិន​ស្គាល់​អត្តសញ្ញាណ ច្បាស់លាស់ ។​

​នៅ​ថ្ងៃទី ០៤ ខែ និង ឆ្នាំ ដដែល​នោះ ព័រទុយហ្កាល់​មិន​គ្រាន់តែ​មិន​ផ្តល់​តាម​ការទាមទារ​រ​បស់ កម្មករ កិ​សករ ទាំង​នោះទេ ថែមទាំង​បាន​បើក​ការបង្ក្រាប​យ៉ាង​ឃោរឃៅ​ព្រៃផ្សៃ​ដោយបាន សម្លាប់​កម្មករ កសិករ ស្លូតត្រង់ ជាង​មួយ​ម៉ឺន​នាក់ ។​

​ព្រឹត្តិការណ៍​ដ៏​ទុក្ខសោក​នេះ បញ្ឆេះ​ឱ្យមាន​ចលនា​តស៊ូ​ប្រឆាំងនឹង​អាណានិគម ព័រទុយហ្កាល់ ពាសពេញ​ផ្ទៃ​ប្រទេស ដែលមាន​ជា​ទម្រង់​ចលនា​ជាតិនិយម និង ចលនា​ឧទ្ទាម​កម្ម ។

​ចលនា​ដែល​លេចធ្លោ​បំផុត​នោះ​មានដូចជា ចលនា ប្រជាពលរដ្ឋ ដើម្បី សេរីភាព អង់​ហ្គោ​ឡា (MPLA) ត្រូវបាន​បង្កើត​កាលពី​ឆ្នាំ ១៩៥៦ , រណ​សិ​រ្យ​ជាតិ ដើម្បី សេរីភាព អង់​ហ្គោ​ឡា (FNLA) បង្កើត​នៅ​ឆ្នាំ ១៩៦១, សហជីព​ជាតិ ដើម្បី ឯករាជភាព​ទាំងស្រុង នៃ អង់​ហ្គោ​ឡា (UNITA) បង្កើត​នៅ​ឆ្នាំ ១៩៦៦ ។

​ការឈឺចាប់​ដ៏​លើសលប់​ហួស​ពី​ការ​អត់ទ្រាំ នៅ​ឆ្នាំ ១៩៦១ ក្រុម​ពួក​អ្នក​ដែល​ហៅ​ខ្លួនឯង​ថា អ្នក​ប្រយុទ្ធ​ដើម្បី​សេរីភាព បាន​បើក​ការវាយប្រហារ​ទៅលើ​ទាំង​ជន​ស្បែក​ខ្មៅ និង ជន​ស្បែ​កស (​ដែល​ពួកគេ​ចាត់ទុកថា​ជា​ជនជាតិ ព័រទុយហ្កាល់ និង បក្សពួក ) នៅ​តំបន់​សហប្រតិបត្តិការ​ឆ្លង កាត់​ព្រំដែន​នៅ​ភាគ ឥសាន នៃ ប្រទេស អង់​ហ្គោ​ឡា ។ សង្គ្រាម​នេះ​ត្រូវ​បានឱ្យ​ឈ្មោះថា សង្គ្រាម អាណានិគម ។

រង្គោះរង្គើ​នៅព័រទុយហ្កាល់
របប​រាជាធិបតេយ្យ អាស្រ័យ​រដ្ឋធម្មនុញ្ញ នៅ ព័រទុយហ្កាល់ បាន​ដួលរលំ​ដោយសារ​រដ្ឋប្រហា​រ ដែល​រៀបចំឡើង នៅ​ថ្ងៃទី ០៥ ខែ តុលា ឆ្នាំ ១៩១០ ដោយ គណបក្ស​សាធារណរដ្ឋ ព័រ​ទុយ ហ្កា​ល់ ហើយ​បង្កើតជា សាធារណរដ្ឋ ព័រទុយហ្កាល់ ដែល​ត្រូវបាន​គេ​ហៅថា សាធារណរដ្ឋ ទី ១ ។

​ប៉ុន្តែ​សាធារណរដ្ឋ​នេះ គ្មាន​ស្ថេរភាព​ឡើយ ហើយ​ទីបំផុត​ក៏មាន​រដ្ឋប្រហារ​យោធា ត្រូវបានធ្វើ ឡើង​នៅ​ថ្ងៃទី ២៨ ខែ ឧសភា (​បដិវត្តន៍ ២៨ ឧសភា ) ឆ្នាំ ១៩២៦ ហើយ​បង្កើតបានជា សាធារណរដ្ឋ ព័រទុយហ្កាល់ ទី ២ ដែល​ត្រូវបាន​គេ​ហៅថា​ជា​របប ហ្វា​ស៊ី​ស ។ របប​សាធារណ រដ្ឋ​ទី ២ នេះ​ត្រូវបានធ្វើ​រដ្ឋប្រហារ​យោធា​នៅ​ថ្ងៃទី ២៥ ខែ មេសា ឆ្នាំ ១៩៧៤ ។​

​ភាព​រង្គោះរង្គើ​ផ្ទៃក្នុង​ផង ប្រឈម​នឹង​បម្រែបម្រួល​ស្ថានភាព​ពិភពលោក​ផង​ប្រឈម​នឹង​សង្គ្រាម ពី​សំណាក់​ចលនា​ជាតិនិយម​នានា​នៅ អង់​ហ្គោ​ឡា ផង ព័រទុយហ្កាល់​ពិតជា​មិនអាច​ទប់ទល់ បានឡើយ ។

​ក្រុម​ឧទ្ទាម​ជាតិនិយម អង់​ហ្គោ​ឡា ទាំងបី (FNLA, MPLA និង UNITA ) បាន​ព្រមព្រៀងគ្នា បង្កើតជា​រដ្ឋាភិបាលបណ្តោះអាសន្ន​នៅក្នុង​ខែ មករា ឆ្នាំ ១៩៧៥ ។ ទីបំផុត ព័រទុយហ្កាល់ ព្រម​ប្រគល់​ឯករាជភាព​ឱ្យ អង់​ហ្គោ​ឡា នៅ​ថ្ងៃទី ១១ ខែ វិច្ឆិកា ឆ្នាំ ១៩៧៥ ។

​បន្ទាប់ពី​ទទួលបាន​ឯករាជ្យ​នេះ​មក នៅ​ឆ្នាំ ១៩៩៦ រដ្ឋាភិបាល អង់​ហ្គោ​ឡា បានរៀបចំ​ថ្ងៃទី ០៤ ខែ មករា ថា​ជា​ថ្ងៃ​សម្រាក​ជាតិ​ដោយ​ឱ្យ​ឈ្មោះថា “ ទិវា​មរណទុក្ខ នៃ​ការបង្ក្រាប​របស់​អាណា និគម (​ព័រទុយហ្កាល់​) “ ដើម្បី រំឭក​ដល់​ការ​វាយ​បង្ក្រាប​របស់​ពួក​អាណានិគម ព័រទុយហ្កាល់ ទៅលើ​កម្មករ កសិករ កាលពី​ថ្ងៃទី ០៤ ខែ មករា ឆ្នាំ ១៩៦១ ។​

​ទោះយ៉ាងណា បន្ទាប់ពី​បាន​រួប​រូ​ម​គ្នា​ត្រឹមតែ​មិន​លើសពី ២ ខែ​ផង រដ្ឋាភិបាលបណ្តោះ អាសន្ន ក៏​ចាប់ផ្តើម​បែកបាក់ និង​វាយប្រហារ​គ្នា ហើយ​ផ្ទៃ​ប្រទេស​ត្រូវបាន​ត្រួតត្រា​ដោយ​បក្ស​ដោយក្រុមអូសបន្លាយ​រហូតដល់​យ៉ាងហោចណាស់​ឆ្នាំ ២០១២ ៕ ស្រាវជ្រាវ​ប្រែ​សម្រួលៈ មេសា

ទីក្រុង លូ​អង់​ដា នៃ ប្រទេស អង់​ហ្គោ​ឡា (​លូ​អង់​ដា​)
​គំនូរ​បរិយាយ​អំពី​សង្គ្រាម​ជនជាតិ​អង់​ហ្គោ​ឡា ប្រឆាំង​អាណានិគម ព័រទុយហ្កាល់ (​អង់​ហ្គោ​ឡា​

ទីតាំងផ្សាយពាណិជ្ជកម្ម