ទិវា​សេរីភាព​ជាតិ តូ​ហ្គោ​

457
ចែករម្លែក

ភ្នំពេញៈ រដ្ឋាភិបាល​តួ​ហ្គោ ប្រារព្ធ​ទិវា​សេរីភាព​ជាតិ​របស់ខ្លួន នៅ​ថ្ងៃទី​១៣ ខែមករា ដើម្បី រំឭក​ដល់​ថ្ងៃ​ដែល​ពួកគេ បានធ្វើ​រដ្ឋប្រហារ​ទម្លាក់​ប្រធានាធិបតី ស៊ី​ល​វ៉ា​នូ​ស អូ​លីម​ព្យូ កាលពី​ឆ្នាំ​១៩៦៧ ។ ប៉ុន្តែ​បន្ទាប់ពីនោះ ៤ ឆ្នាំ​គត់ ប្រទេស​តូ​ហ្គោ ត្រូវបាន​ដាក់ឱ្យ​ដើរ​លើផ្លូវ ឯក​បក្ស រហូតដល់ ឆ្នាំ​១៩៩១ ទើប​អនុញ្ញាត​ឱ្យមាន​គណបក្ស​នយោបាយ​ផ្សេងទៀត ។​

ភូមិសាស្ត្រ​-​ប្រជាសាស្ត្រ​
សាធារណរដ្ឋ​តូ​ហ្គោ មាន​ផ្ទៃដី ៥៧.០០០ គីឡូម៉ែត្រ​ក្រឡា ស្ថិតនៅ​អាហ្វ្រិក​ខាងលិច គឺ ជា​ប្រទេស​តូច​ជាងគេ​បំផុត នៅក្នុង​ទ្វី​អាហ្វ្រិក មាន​ព្រំដែន​ជាប់​ប្រទេស​ហ្កា​ណា , បេ​ណាំង, បួ​គី​ណា ហ្វា​សូ និង​ឈូងសមុទ្ទ​ហ្គី​ណេ ។ ឆ្នាំ​២០២០ មាន​ប្រជាពលរដ្ឋ ជាង ៨ លាន​នាក់ ភាគច្រើន ជា​អ្នក​កាន់សាសនា​អ្នកស្រុក ឬ​សាសនា​ប្រពៃណី រដ្ឋធានី​គឺ​ទីក្រុង​ឡូ​ម៉េ ភាសា​ផ្លូវ ការ គឺ​ភាសា​បារាំង ។​

​ប្រ​វ​តិ្ត​សាស្ត្រ​
ពាក្យ​ថា តូ​ហ្គោ បានសេចក្តីថា ទឹកដី​នៃ​បឹង​ត្រពាំង ។ កាលពីដើម​ទឹកដី​នោះ មិនសូវមាន​អ្នក ណា​ស្គាល់​ទេ មុន​ការ​ទៅដល់​នៃ​ជនជាតិ ព័រទុយហ្កាល់ កាលពី​ឆ្នាំ​១៤៩០ ។ ការ​ជួញ ដូរ​ទាសករ បានចាប់ផ្តើម នៅលើ​ទឹកដី​តូ​ហ្គោ ក្នុង​សតវត្សរ៍​ទី​១៦ ហើយ​រយៈពេល ២០០ ឆ្នាំ​បន្ទាប់ពី​នោះមក ទឹកដី​តំបន់ឆ្នេរ​នោះ គឺជា​មជ្ឈមណ្ឌល​ជំនួញ​ទាសករ​ដ៏​សំខាន់​សម្រាប់​ពួក អឺរ៉ុប ស្វែងរក​ទាសករ ហើយ​ពួក​អឺរ៉ុប ក៏បាន​ដាក់ឈ្មោះ តូ​ហ្គោ និង​តំបន់​ជុំវិញ​នោះ​ថា ឆ្នេរ​ទាសករ ។​

សម័យ​អាណានិគម ( ១៨៨៤-១៨៦០ )
ចាប់ពី​ឆ្នាំ ១៨៨៤ អាល្លឺម៉ង់ បានដាក់​ការត្រួតត្រា​លើក​តំបន់​លាតសន្ធឹង​តាម​បណ្តោយ​ឆ្នេរ និង​ពង្រីក​ចូល​ទៅដល់​តំបន់​ក្នុងប្រទេស ដែល​ឆ្ងាយ​ពី​មាត់​សមុទ្ទ​ទៀត​។ ព្រំដែន​នៃ ប្រទេស​តូ​ហ្គោ ត្រូវបាន​កំណត់​ជា​ផ្លូវការ បន្ទាប់ពី​អា​ល្លី​ម៉​ង់ ចូលចាប់​កាន់កាប់​ទឹកដី​ឆ្ងាយ ដាច់ស្រយាល​ពី​ទីក្រុង និង​បាន​ចុះហត្ថលេខា ជាមួយ​បារាំង និង​ចក្រភព​អង់គ្លេស ។ គិត​ត្រឹម​ឆ្នាំ​១៩០៥ តំបន់​ទាំងនេះ​បាន​ក្លាយជា​ទឹកដី​ក្រោម​អាណានិគម អាល្លឺម៉ង់ នៃ ទឹកដី​តូ​ហ្គោ ។ ប្រជាពលរដ្ឋ​ក្នុងស្រុក ត្រូវបាន​បង្ខំ​ឱ្យធ្វើ​ការ​ជា​ទម្ងន់ លើ​ចម្ការ​កប្បាស កាហ្វេ និង​កា​កាវ ហើយ​តម្រូវឱ្យ​បង់ពន្ធ​ខ្ពស់ ។​

​ផ្លូវ​រថភ្លើង និង​កំពង់ផែ Lomé ត្រូវបាន​ស្ថាបនា​ឡើង ដើម្បី​ដឹកជញ្ជូន​កសិផល ។ អាល្លឺម៉ង់ បានធ្វើ​ទំនើបកម្ម​បច្ចេកទេស ដាំ​ដុះ​កា​កាវ , កាហ្វេ និង កប្បាស និង​បាន​អភិវឌ្ឍ​ហេ​ដ្ឋា​រចនា សម្ព័ន្ធ​មួយចំនួន ។

​អំឡុង​សម័យ​សង្គ្រាមលោកលើកទី​១ ( ២៨ កក្កដា ១៩១៤ ដល់ ១១ វិច្ឆិកា ១៩១៨ ) ទឹកដី តូ​ហ្គោ ត្រូវបាន​ឈ្លានពាន​ដោយ​ចក្រភព​អង់គ្លេស និង​បារាំង ហើយ​បានប្រកាសថា​ជា តំបន់​អាណានិគម អង់គ្លេស​-​បារាំង ។​

​នៅ​ថ្ងៃទី​៧ ខែធ្នូ ឆ្នាំ​១៩១៦ របប​គ្រប់គ្រង​អាណានិគម​រួម​នេះ បាន​ដួលរលំ ហើយ​ទឹកដី តូ​ហ្គោ ត្រូវបាន​បែងចែក​ទៅជា ២ តំបន់ គឺ​តំបន់​អង់គ្លេស និង​តំបន់​បារាំង ដាច់ដោយ ឡែក ពី គ្នា ។ នៅ​ថ្ងៃទី​២០ ខែកក្កដា ឆ្នាំ​១៩២២ ចក្រភព​អង់គ្លេស ទទួលបាន​អាណត្តិ របស់ សម្ព័ន្ធ ប្រជាជាតិ ( មាន​ទម្រង់​ប្រហាក់ប្រហែល​អង្គការសហប្រជាជាតិ ) គ្រប់គ្រង​លើទឹក​ដី តូ​ហ្គោ ដោយ អង់គ្លេស គ្រប់គ្រង​ភាគ​ខាងលិច និង បារាំង គ្រប់គ្រង​ភាគ​ខាងកើត ។ នៅ​ឆ្នាំ ១៩៤៥ តូ​ហ្គោ ទទួលបាន​សិទ្ធិ​ឱ្យ​បញ្ជូន​តំណាង​របស់ខ្លួន ៣ រូប​ប្រចាំ​សភា បារាំង ។​

​ក្រោយ​សម័យ​សង្គ្រាមលោក​លើក​ទី ២ ( ១៩៣៩-១៩៤៥ ) អាណត្តិ​ទាំងនេះ​បាន ក្លាយ​ទៅជា សិទ្ធិ​របស់​អង្គការសហប្រជាជាតិ ( បន្ទាប់ពី សម្ព័ន្ធ​ប្រជាជាតិ ត្រូវបាន​រំលាយ​នៅ ឆ្នាំ​១៩៤៦ ) ។ ពេលនោះ អ្នកស្រុក​នៃ​តំបន់​ទឹកដី​តូ​ហ្គោ អង់គ្លេស បាន​បោះឆ្នោត​ចូលរួម ជាមួយ​តំបន់ឆ្នេរ មាស (​ឆ្នេរ​មាស គឺជា​តំបន់​ក្រោម​អាណានិគម​អង់គ្លេស នៅតាម​បណ្តោយ ឆ្នេរ សមុទ្ទ​ហ្គី​ណេ ភាគ​ខាងលិច​នៃ​ទ្វីបអាហ្វ្រិក ចាប់ពី​ឆ្នាំ​១៨៦៧ រហូតដល់​ឆ្នាំ​១៩៥៧ ជា​ពេល ដែល​ហ្កា​ណា ប្រកាស​ឯករាជភាពរ​បស់​ខ្លួន ) ក្នុងឋានៈ​ជា​ផ្នែក​មួយ នៃ​រដ្ឋ​ហ្កា​ណា​ដែល​ទើបតែ​ប្រកាស រាជ​ភាព​របស់ខ្លួន​ថ្មីថ្មោង ( ១៩៥៧ ) ។ ចំណែក​ទឹកដី តូ​ហ្គោ បារាំង​បាន​ក្លាយជា​សាធារណរដ្ឋ ស្វយ័ត ក្រោម​សហភាព បារាំង នៅ​ឆ្នាំ ១៩៥៩ ខណៈ បារាំង នៅតែ​ទទួលបាន​សិទ្ធិ​គ្រប់គ្រង ទៅលើ​វិស័យ​ការពារជាតិ , កិច្ចការបរទេស និង ហិរញ្ញវត្ថុ ។​

ឯករាជ្យភាព តូ​ហ្គោ
សាធារណរដ្ឋ​តូ​ហ្គោ ត្រូវបាន​ប្រកាស​បង្កើត​ឡើង នៅ​ថ្ងៃទី​២៧ ខែមេសា ឆ្នាំ​១៩៦០ ពោល គឺ​ក្លាយជា​ប្រទេស​ឯករាជ្យ ។ ក្នុងការ​បោះឆ្នោត​ប្រធានាធិបតី​លើកដំបូង នៅ​ឆ្នាំ​១០៦១ លោក ស៊ី​ល​វ៉ា​នូ​ស អូ​លីម​ព្យូ បាន​ក្លាយជា​ប្រធានាធិបតី​លើកដំបូង​របស់ តូ​ហ្គោ ដោយ​ទទួលបាន សំឡេងឆ្នោត ១០០ ភាគរយ ដោយសារតែ​បក្សប្រឆាំង​ធ្វើពហិការ ។

​ថ្ងៃទី​៩ ខែមេសា ឆ្នាំ​១៩៦១ រដ្ឋធម្មនុញ្ញ នៃ​សាធារណរដ្ឋ​តូ​ហ្គោ ត្រូវបាន​អនុម័ត អនុលោម​តាម សភាជាតិ តូ​ហ្គោ ដែលជា​ស្ថាប័ន​កំពូល ។​

​នៅក្នុង​ខែធ្នូ ឆ្នាំ​១៩៦១ នោះ មេដឹកនាំ នៃ​បក្សប្រឆាំង​ជាច្រើន ត្រូវបាន​ចាប់ខ្លួន​ពីបទ​ឃុបឃិត ចូល​គំនិត​ប្រឆាំង​រដ្ឋាភិបាល ។ ពេលនោះ​ច្បាប់ ១ ត្រូវបាន​ដាក់ចេញ ដើម្បី​រំលាយ​បណ្តា បក្សប្រឆាំង​ទាំងអស់នោះ ។​

​លោក អូ​លីម​ព្យូ បាន​ព្យាយាម​កាត់បន្ថយ នូវ​ការពឹង​ផ្អែកទៅលើ​បារាំង​ដោយ​ការបង្កើត​នូវ​កិច្ច សហប្រតិបត្តិការ​ជាមួយ​សហរដ្ឋអាមេរិក , អង់គ្លេស និង អាល្លឺម៉ង់ វិញ ។ កត្តា​ទាំងនេះ នាំឱ្យមាន​រដ្ឋប្រហារ​យោធា នៅ​ថ្ងៃទី​១៣ ខែមករា ឆ្នាំ​១៩៦៧ ដឹកនាំ​ដោយ ពលបាលត្រី Gnassingbé Eyadéma ហើយ​លោក​ប្រធានាធិបតី ស៊ី​ល​វ៉ា​នូ​ស អូ​លីម​ព្យូ​ត្រូវបាន​សម្លាប់​នៅ ក្នុង​រដ្ឋប្រហារ​នោះ ។ ពួកយោធា បានប្រគល់​អំណាច​ទៅឱ្យ​រដ្ឋាភិបាលបណ្តោះអាសន្ន ដឹកនាំ​ដោយ​លោក Nicolas Grunitzky. ។​

​រដ្ឋាភិបាល​តូ​ហ្គោ បាន​យក​ថ្ងៃទី​១៣ ខែមករា ឆ្នាំ​១៩៦៧ នោះ​ធ្វើជា​ទិវា​សេរីភាព​ជាតិ របស់​តូ​ហ្គោ រហូតមកដល់​បច្ចុប្បន្ន ។​

​ខែឧសភា ឆ្នាំ​១៩៦៣ លោក Grunitzky ត្រូវបាន​បោះឆ្នោត​ជា​ប្រធានាធិបតី​សាធារណរដ្ឋ តូ​ហ្គោ ។ មេដឹកនាំ​ថ្មី​នេះ បាន​អនុវត្ត​ទំនាក់ទំនង​ជាមួយ បារាំង វិញ ។ គោលបំណង​សំខាន់ របស់គាត់ គឺ​ដើម្បី​ធ្វើឱ្យ​ត្រជាក់ចិត្ត​រវាង​អ្នក​ខាងជើង និង​អ្នក​ខាងត្បូង​, ប្រកាស​ឱ្យប្រើ​ប្រាស់ រដ្ឋធម្មនុញ្ញ​ថ្មី​មួយ និង​ដាក់ឱ្យ​ឱ្យ​អនុវត្ត​នូវ​ប្រព័ន្ធ​ពហុបក្ស ។​

៤ ឆ្នាំ ក្រោយមក គឺ​នៅ​ថ្ងៃទី ១៣ ខែ មករា ឆ្នាំ ១៩៦៧ លោក Eyadéma Gnassingbé ដដែល បាន​ដឹកនាំ​ធ្វើ​រដ្ឋប្រហារ​ទម្លាក់​លោក Grunitzky ទៀត ដោយ​គ្មាន​ការបង្ហូរ​ឈាម​មួយ ហើយ​លោក Eyadéma Gnassingbé ខ្លួនឯងបាន​ឡើងកាន់ តំណែង​ជា​ប្រធានាធិបតី ។ គាត់​បាន​បង្កើត​គណបក្ស Rally of the Togolese People Party ហាមឃាត់​នូវ​រាល់​សកម្មភាព នានា​របស់​គណបក្ស នយោបាយ​ផ្សេងៗ និង​បាន​ដាក់ចេញ​នូវ​ប្រព័ន្ធ​ឯក​បក្ស នៅក្នុង​ខែ វិច្ឆិកា ឆ្នាំ​១៩៦៩ ។​

​គាត់​បាន​ជាប់​ជា​ប្រធានាធិបតី​ទៀត នៅ​ឆ្នាំ​១៩៧៩ និង ១៩៨៦ ។ ឆ្នាំ​១៩៨៣ កម្មវិធី​ឯកជ​នូ​ប នីយកម្ម ត្រូវបាន​ដាក់ចេញ ហើយ​ឆ្នាំ​១៩៩១ គណបក្សនយោបាយ​ផ្សេងទៀត​ត្រូវបាន អនុញ្ញាត​ឱ្យមាន ។​

​ឆ្នាំ​១៩៩៣ សហភាព​អឺរ៉ុប បាន​បង្កក​នូវ​ភាពជា​ដៃគូ​របស់ខ្លួន​ជាមួយ តូ​ហ្គោ ដោយ​ព័ណ៌នា​ថា ការបោះឆ្នោត​ឆ្នាំ ១៩៩៣ , ១៩៩៨ និង ការបោះ​ឆ្នាំ ២០០៣ ដែល​លោក Eyadéma Gnassingbé បានឈ្នះ​ឆ្នោត​រហូត​នោះ ថា​ជាការ​រឹបអូស​អំណាច ។ លុះដល់​ឆ្នាំ ២០០៤ ការចរចា​ត្រូវបាន​ធ្វើឡើង​នៅ​ទីក្រុង ប្រ៊ុ​ច​សែ​ល នៃ​ប្រទេស​ប៊ែ​ល​ស៊ិ​ក រវាង​សហភាព​អឺរ៉ុប និង តូ​ហ្គោ ស្តីពី​ការបន្ត​កិច្ចសហប្រតិបត្តិការ​ឡើង​វិញ ។​

​ថ្ងៃទី​៥ ខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ​២០០៥ លោក Eyadéma Gnassingbé បាន​ស្លាប់​យ៉ាង​ទាន់ហន់​បន្ទាប់ពី បាន​កាន់អំណាច អស់​រយៈពេល ៣៨ ឆ្នាំ គឺជា​ការ​កាន់អំណាច​យូរ​ជាងគេ​បំផុត​ក្នុងចំណោម ជន​ផ្តាច់ការ​ទាំងអស់​នៅ អាហ្វ្រិក ។​

​ពួកយោធា ក៏បាន​លើក​បន្តុប​កូនប្រុស​របស់លោក Eyadéma Gnassingbé គឺ​លោក Faure Gnassingbé ឱ្យ​ឡើង​ស្នង​តំណែង​ជា​ប្រធានាធិបតី ក៏​បណ្តាលឱ្យមាន​ការរិះគន់ និង​ថ្កោល ទោស​ជាច្រើន ពី​ក្នុងស្រុក និង​ពី​អន្តរជាតិ ប៉ុន្តែ​គ្មាន​ការរិះគន់​ពី បារាំង ជា​ដៃគូ​ឡើយ ។​

​លោក Gnassingbe ក៏បាន​ចុះ​ចេញពី​អំណាច ហើយ ២ ខែ ក្រោយមក​ក៏​រៀបចំ​ឱ្យមាន​ការ បោះឆ្នោត ហើយ​គាត់​ក៏បាន​ឈ្នះ​ជា​ប្រធានាធិបតី ។ ប៉ុន្តែ​ពួក​បក្សប្រឆាំង​លើកឡើងថា លទ្ធផល​នោះ គឺជា​ការលួចបន្លំ​សន្លឹកឆ្នោត ។​

​ការបោះឆ្នោត​នោះ បង្កើតឱ្យមាន​សំណួរ​ជាច្រើន ដែល​រដ្ឋាភិបាល​ធ្លាប់​ប្តេជ្ញា​ថា​នឹង​ពង្រឹង លទ្ធិប្រជាធិបតេយ្យ និង​សិទ្ធិមនុស្ស​ដើម្បី​ជា​ស្ពាន​ទៅ​បង្កើត​ទំនាក់ទំនង​ជាមួយ​សហ​ភាព អឺរ៉ុប​ឡើងវិញ ។​

​បើ​យោងតាម​អង្គការសហប្រជាជាតិ មាន​មនុស្ស​ប្រមាណ​ជា ៤០០​នាក់​ត្រូវបាន​សម្លាប់​ជុំវិញ អំពើហិង្សា​នានា​ពាក់ព័ន្ធ​នឹង​ការបោះឆ្នោត​នោះ ហើយ​មាន​ជនជាតិ តូ​ហ្គោ ប្រមាណ​ជា ៤០.០០០ នាក់ បាន​ភៀសខ្លួន​ទៅ​ប្រទេសជិតខាង ។​

​ទោះយ៉ាងណា លោក Faure Gnassingbé បាន​ជាប់ឆ្នោត​ជា​ប្រធានាធិបតី​ទៀត​នៅ​ឆ្នាំ ២០១០ និង ២០១៥ ។ ឆ្នាំ​២០១៧ មាន​បាតុកម្ម​ប្រឆាំង​រដ្ឋាភិបាល​ដ៏​ធំ​បំផុត​មួយ​បាន​ផ្ទុះឡើង នៅ​ក្នង​ទឹកដី​តូ​ហ្គោ ទាមទារ​ឱ្យ​លោក Gnassingbé ចុះ​ចេញពី​អំណាច​ដោយ​ពួកគេ​លើក ឡើង​ថា គាត់​គឺជា​មនុស្ស​នៅក្នុង​គ្រួសារ​មួយ​ដែល​បាន​ក្តោប​ក្តាប់​អំ​ណា​របស់​ប្រទេស​យូរពេក ។ លោក Gnassingbé មិន​ត្រឹមតែ​មិន​ព្រម​ចុះ​ចេញពី​អំណាច​ឡើយ ថែមទាំង​បញ្ជា​ឱ្យ ប្រើ​កម្លាំង បង្ក្រាប​យ៉ាង​ហិង្សា​ទៀតផង ហើយក៏​រង​ការ​ថ្កោលទោស​យ៉ាងខ្លាំង​ពី​អង្គការ សហប្រជាជាតិ ។ ទោះយ៉ាងណា​ក៏​មិនឃើញ​មាន​ស្ថាប័ន​មាន​ឥទ្ធិពល​ណាមួយ​ដាក់ចេញ​នូវ ចំណាត់ការ​ជាក់លាក់ ទៅលើ​ក្រុម​កាន់អំណាច​នៅ តូ​ហ្គោ ដែរ ៕ ស្រាវជ្រាវ​ប្រែ​សម្រួលៈ មេសា​

រដ្ឋធានី ឡូ​ម៉ែ នៃ សាធារណរដ្ឋ តូ​ហ្គោ
លោក​ស៊ី​ល​វ៉ា​នូ​ស អូ​លីម​ព្យូ ត្រូវបាន​សម្លាប់​ក្នុង​រដ្ឋប្រហារ ១៣ មករា ១៩៦៧ ហើយ​ពួក​រដ្ឋប្រហារ​បាន​យក​ថ្ងៃនោះ ធ្វើជា ទិវា​សេរីភាព​ជាតិ