ទិវា​សាធារណរដ្ឋ ព័រទុយហ្កាល់​

ភ្នំពេញៈ រដ្ឋាភិបាល និង​ប្រជាពលរដ្ឋ ព័រទុយហ្កាល់ ប្រារព្ធ​ទិវា​សាធារណ​ដ្ឋ របស់​ពួកគេ នៅ​ថ្ងៃទី​៥ ខែតុលា ដើម្បី​រំឭក​ដល់​ថ្ងៃ ដែល​ពួកគេ ធ្វើ​ប​ដិ​វិត្ត​ន៍ និង បង្កើត របប​សាធារណរដ្ឋ លើក​ទី​១ កាលពី​ឆ្នាំ​១៩១០ បន្ទាប់ពី​ប្រទេស​នេះ ស្ថិតក្នុង​សភាព​ប្រជែង​គ្នា មិនចេះចប់ មិនចេះហើយ រាប់រយឆ្នាំ​មក​។​

ភូមិសាស្ត្រ​-​ប្រជាសាស្ត្រៈ​
​សាធារណរដ្ឋ ព័រទុយហ្កាល់ មាន​ផ្ទៃដី ៩២.២១២ គីឡូម៉ែត្រ​ក្រឡា ស្ថិតនៅ​តំបន់​ឧបទ្វីប អ៊ី​ប្រ៊ា​ន ភាគ​នារ​តី នៃ​ទ្វីបអឺរ៉ុប មាន​ព្រំដែន​ជាប់ ប្រទេស​អេ​ស្ប៉ា​ញ និង មហាសាគរ​អា​ត្ល​ង់​ទិ​ក ។ ឆ្នាំ​២០២០ មាន​ប្រជាពលរដ្ឋ ជាង ១០ លាន​នាក់ ភាគច្រើន ជា​អ្នក​កាន់សាសនា​គ្រិស្ត រដ្ឋធានី គឺ​ទីក្រុង លី​ស​បោ​ន ភាសាផ្លូវការ គឺ​ភាសា​ព័រទុយហ្កាល់ ។ ព័រទុយហ្កាល់ ធ្លាប់ជា​មហាអំណាច ពិភពលោក​មួយ ក្នុងចំណោម​មហាអំណាច ពិ​ព​ភព​លោក​កំពូលៗ ហើយ​មាន​ដែនដី អាណានិគម​របស់ខ្លួន ដ៏​ធំ​ល្វឹងល្វើយ នៅឯ​នាយ​សមុទ្ទ​ទៀតផង​។​

ប្រវត្តិសាស្ត្រៈ​
​ព័រទុយហ្កាល់ បាន​កសាង​ខ្លួន ក្លាយជា​រដ្ឋ​ឯករាជ្យ​មួយ នៅ​ឆ្នាំ​១១៤៣ ហើយ​បាន​ក្លាយជា មហាអំណាច​ពិភពលោក​មួយ នៅ​អំឡុង​សតវត្សរ៍​ទី​១៥ និង​ទី​១៦ ។ បន្ទាប់ពី​មាន​បដិវត្តន៍ ថ្ងៃទី ៩-១០ ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ​១៧៩៩ នៅ​បារាំង មក បាន​នាំ​ណាប៉ូឡេអុង បូ​ណា​ប៉ាត៍ ឡើងកាន់​អំណាច នៅ​បារាំង ខណៈដែល​ប្រទេស​នេះ កំពុងមាន​ភាព​រញ៉េរញ៉ៃ ។ បន្ទាប់មក ត្រឹមតែ​រយៈពេល​ខ្លី ប៉ុណ្ណោះ ណាប៉ូឡេអុង បាន​កសាង​ប្រទេស​បារាំង ឱ្យ​ក្លាយជា​រដ្ឋ​ដ៏​ខ្លាំងក្លា ទាំង​ផ្នែក​ហិរញ្ញវត្ថុ រដ្ឋបាល និង​កងទ័ព ។ ភាពខ្លាំង​ក្លា​នេះ ក៏បាន​ពើប​សង្គ្រាម ជាមួយ​មហាអំណាច​ផ្សេងៗ នៅ​សម័យ​នោះ ដូចជា សម្ព័ន្ធ​អូទ្រីស​-​រុស្ស៊ី ព្រួត​គ្នា​វាយ​នៅ​ឆ្នាំ​១៨០៥ និង​ប៉ះ​សង្គ្រាម​ជាមួយ ចក្រភព​អង់គ្លេស និង​សង្គ្រាម​តទល់​មហាអំណាច និង​សម្ព័ន្ធ​ផ្សេងៗ​ទៀត ។​

​ក្នុង​គោលបំណង​ផ្តាច់ទំនាក់ទំនង សេដ្ឋកិច្ច អង់គ្លេស ណាប៉ូឡេអុង បាន​ចូលលុក លុយ កាន់កាប់​តំបន់​ឧបទ្វីប​អ៊ី​ប្រ៊ា​ន ( គឺ​ប្រទេស​ព័រទុយហ្កាល់ និង​អេ​ស្ប៉ា​ញ​) ក៏បាន​ប៉ះ​សង្គ្រាម​ជាមួយ អង់គ្លេស ដោយមាន​អេ​ស្ប៉ា​ញ និង ព័រទុយហ្កាល់ ជា​សម្ព័ន្ធមិត្ត ដែល​គេ​អោយ​ឈ្មោះថា សង្គ្រាម​ឧបទ្វីប អ៊ី​ប្រ៊ា​ន គឺជា​ផ្នែក​មួយ នៃ សង្គ្រាម ណាប៉ូឡេអុង ។ ព័រទុយហ្កាល់ និង អេ​ស្ប៉ា​ញ នាំគ្នា​ក្រោក​ប្រឆាំងនឹង​ការត្រួតត្រា របស់​បារាំង ទៅលើ​ទឹកដី​ទាំងនេះ នាំឱ្យមាន សង្គ្រាម រយៈពេល ៦ ឆ្នាំ ហើយ​បាន​បណ្តេញ​កងទ័ព​បារាំង ចេញពី​តំបន់​ឧបទ្វីប អ៊ី​ប្រ៊ា​ន នៅ​ឆ្នាំ​១៨១៤ ដោយមាន​ការជួយជ្រោមជ្រែង ពី​សំណាក់​អង់គ្លេស ។​

​ថ្វី​ដ្បិតថា (​អង់គ្លេស​, អេ​ស្ប៉ា​ញ និង​) ព័រទុយហ្កាល់ បានឈ្នះ​សង្គ្រាម ក៏ពិតមែន ក៏ប៉ុន្តែ​បាន ធ្វើឱ្យ​ព័រទុយហ្កាល់ ខ្ទេចខ្ទាំ ខាតបង់ រង្គោះរង្គើ និង​ចុះខ្សោយ យ៉ាងខ្លាំង​ណាស់ដែរ ហើយ ថែមទាំង​បាន​បាត់បង់​ទឹកដី​ក្រោម​អាណានិគម​នៅឯ​នាយ​សមុទ្ទ​យ៉ាងច្រើន​ទៀតផង ។​ ប្រទេស​ប្រេ​ស៊ី​ល បាន​ធ្លាក់​ក្រោម​អាណានិគម របស់​ព័រទុយហ្កាល់ ត្រឹម​ពីថ្ងៃ​ទី​២២ ខែមេសា ឆ្នាំ​១៥០០ ។ ថ្ងៃទី​៧ ខែកញ្ញា ឆ្នាំ​១៨២២ ព្រះអង្គម្ចាស់ ដោម ផេ​ដ្រូ ជា​បុត្រា​ច្បង នៃ ព្រះ​អ​ធិ​រាជ្យ ចនទី ៦ នៃ ចក្រភព ព័រទុយហ្កាល់ បាន​ដឹកនាំ​ប្រកាស​ឯករាជភាព ប្រេ​ស៊ី​ល ពី ព័រទុយហ្កាល់ ( រំហូរ​សេដ្ឋកិច្ច នៃ អាណាចក្រ ទាំងពីរ នៅតែ​ពឹងពាក់​គ្នា​ទៅវិញទៅមក​នៅ​ឡើ ជាពិសេស រំហូរ ហិរញ្ញវត្ថុ ពី ប្រេ​ស៊ី​ល ទៅ​ព័រទុយហ្កាល់ ) ដែល​ធ្វើឱ្យ ព័រទុយហ្កាល់ ក៏​នៅ​កាន់តែ​តូច និង ទន់ខ្សោយ​ទៅៗ ។​

សង្គ្រាមស៊ីវិល ព័រទុយហ្កាល់ៈ​
​ស្តេច ច​ន ទី​៦ នៃ​ចក្រភព ព័រទុយហ្កាល់ បាន​សោយ​ទិវង្គត​នៅ​ឆ្នាំ ១៨២៦ បាន​បង្កឱ្យមាន ទំនាស់​អ្នក​ស្នងរាជ្យ ។ ស្តេច ដោម ផេ​ដ្រូ នៃ អាណាចក្រ ប្រេ​ស៊ី​ល គឺជា​ព្រះ​បុត្រា​ច្បង នៃ​ស្តេច​ច​ន ទី​៦ ក៏មាន​បំណង​ចង់​កាន់អំណាច នៅ​ព័រ​ទុ​ហ្កា​ល់ ផងដែរ ។ ចំណែក​ព្រះអង្គម្ចាស់ ម៉ា​យ​ឃឺ​ល ទី​១ គឺជា​បុត្រា ទី​៣ បាន​លើក​ហេតុផល​ថា ព្រះអង្គម្ចាស់ ដោម ផេ​ដ្រូ បាន​បោះបង់ ឬ អស់សិទ្ធិ ធ្វើជា​រាជទាយាទ ព័រ​ទុ​ហ្កា​ល់ ទៀតហើយ តាំងពី​ព្រះអង្គម្ចាស់ ដោម ផេ​ដ្រូ ដឹកនាំ​ប្រកាស​ឯករាជភាព ប្រេ​ស៊ី​ល កាលពី​ទី​៧ ខែកញ្ញា ឆ្នាំ​១៨២២ មកម្ល៉េះ ។​

​ប៉ុន្តែ​បន្ទាប់ពី​ស្តេច ច​ន ទី​៦ សោយ​ទិវង្គត ទៅ​ស្តេច ដោម ផេ​ដ្រូ នៃ អាណាចក្រ​ប្រេ​ស៊ី​ល បានប្រកាស​ឋានៈ​ខ្លួនឯង​ថា ជា ដោម ( គឺជា​ងារ​សម្រាប់ អ​ធិ​រាជ្យ នៅ​ចក្រភព​ព័រទុយហ្កាល់ ) ផេ​ដ្រូ ទី​៦ នៃ​ព័រទុយហ្កាល់ វិញ គឺ​ក្នុង​គោលបំណង សោយរាជ្យ ជា​អ​ធិ​រាជ្យ នៅ​ព័រទុយហ្កាល់ គឺ​ក៏​គ្រង​លើ​ប្រេ​ស៊ី​ល​ដែរ ( ព្រោះ ប្រេ​ស៊ី​ល ទើបតែ​បែក​ចេញពី ព័រទុយហ្កាល់ ) ដែល​អាច និយាយ​ម្យ៉ាង​ទៀតថា ស្តេច ដោម ផេ​ដ្រូ នេះ ចង់​បង្រួបបង្រួម​ប្រេ​ស៊ី​ល និង​ព័រទុយហ្កាល់ ឡើងវិញ ក្រោម​អំណាច​របស់​ព្រះអង្គ ។​

​ប៉ុន្តែ​ទាំង​មនុស្ស ព័រទុយហ្កាល់ ក៏ដូចជា​មនុស្ស ប្រេ​ស៊ី​ល មិន​ចង់ឱ្យ អាណាចក្រ​ទាំងពីរ គឺ​ប្រេ​ស៊ី​ល និង ព័រទុយហ្កាល់ នៅ​រួបរួមគ្នា ដូច​ពីមុន​ទៀតឡើយ ។ ដោយហេតុនេះ ដើម្បី ដោះស្រាយ​ទំនាស់​រាជវង្ស​នេះ ស្តេច ផេ​ដ្រូ បាន​កែប្រែ​រដ្ឋធម្មនុញ្ញ​ទី​១ របស់​ព័រទុយហ្កាល់ ដែល​បានអនុម័ត កាលពី​ឆ្នាំ ១៨២២ ហើយ​ស្តេច ដោម ផេ​ដ្រូ បានដាក់​រាជ្យ ប្រគល់​ទៅ បុត្រី​របស់​ព្រះអង្គ ព្រះ​នាង ម៉ា​រី​យ៉ា ដោយមាន​ប្អូនស្រី របស់​ព្រះអង្គ អ៊ី​សា​បែ​ល ម៉ា​រី​យ៉ា ជា រា​ជានុ​សិទ្ធិ ។​

​តាមរយៈ​កែប្រែ​រដ្ឋធម្មនុញ្ញ​នេះ ព្រះអង្គ ដោម ផេ​ដ្រូ មានបំណង​សម្របសម្រួល​ទំនាស់​រវាង ពួក​អ្នក​ផ្តាច់ការនិយម និង ពួក​អ្នក​សេរីនិយម តាមរយៈ​ការផ្តល់ តួនាទី​ក្នុង​រដ្ឋាភិបាល ។ ប៉ុន្តែ​ពួក​ផ្តាច់ការនិយម ដែលជា​គហបតី ឬ ម្ចាស់​ដី និង ពួក​បព្វជិត មិន​ពេញ​ចិត្តនឹង​ការ​សម្រប សម្រួល​នេះ​ទេ ។ ដូច្នេះ​ពួកគេ បាននាំគ្នា​ទៅ​គាំទ្រ ព្រះអង្គម្ចាស់ ម៉ា​ឃឺ​ល​ទី​១ (​ដែលជា​គូ ប្រជែង​របស់ ព្រះអង្គម្ចាស់ ដោម ផេ​ដ្រូ ) ថា​ជា​អ្នកមាន​សិទ្ធិ​ស្របច្បាប់ ក្នុងការ​ស្នងរាជ្យ នៅ​ព័រទុយហ្កាល់ ហើយ​ថា ព្រះអង្គ ដោម ផេ​ដ្រូ បាន​បាត់បង់​សិទ្ធិ ទទួល​ស្នងរាជ្យ​នៅ​ព័រ​ទុយ ហ្កា​ល់ ហើយ ។ ដោយ​មានការ​បញ្ឆេះ និង គំនាប​ពី​ពួក​ផ្តាច់ការនិយម​ផង​នោះ នៅ​ខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ​១៨២៨ ព្រះអង្គម្ចាស់ ម៉ា​យ​ឃឺ​ល ទី​១ បាន​ត្រលប់​ទៅ ព័រទុយហ្កាល់ វិញ ហើយ​ត្រូវបាន ពួក​អ្នកគាំទ្រ របស់​ព្រះអង្គ លើក​ឱ្យ​ឡើង​គ្រងរាជ្យ ជា​ស្តេច ព័រទុយហ្កាល់ ។ មួយខែ​ក្រោយមក ស្តេច ម៉ា​យ​ឃឺ​ល ទី​១ បាន​រំលាយ​សភា ដែល​បង្កើតឡើង ដោយ​ប្រព័ន្ធ ដែល​ត្រូវបាន​កែប្រែ ដោយ​ព្រះអង្គ ដោម ផេ​ដ្រូ ទាំងអស់ ។​

​នៅ​ថ្ងៃទី​១៨ ខែឧសភា ឆ្នាំ​ដដែល​នោះ ពួកកងទ័ព នៅ​ព័រ​តូ ជាទី​បណ្តុំ នៃ​ពួក​អ្នក​ជឿនលឿន និយម បានប្រកាស​គាំទ្រ ព្រះអង្គម្ចាស់ ដោម ផេ​ដ្រូ ប្រឆាំងនឹង​ស្តេច ម៉ា​យ​ឃឺ​ល​ទី​១ ។ ចលនា​ឧទ្ទាម​ប្រឆាំងនឹង​ស្តេច ម៉ា​យ​ឃឺ​ល​ទី​១ ក៏​ចាប់ផ្តើម​កើតមាន ពាសពេញ​នគរ ហើយ​ត្រូវបាន​ស្តេច ម៉ា​យ​ឃឺ​ល​ទី​១ បង្ក្រាប​ដោយ​គ្មាន​ប្រណី នាំឱ្យ​អ្នក​ជឿនលឿន ឬ ពួក​អ្នក​សេរីនិយម ខ្លះ​ត្រូវ​ចាប់ខ្លួន អ្នកខ្លះ​ភៀសខ្លួន​ទៅ អង់គ្លេស និង​ទៅ​អេ​ស្ប៉ា​ញ​។​

​នៅឯ ប្រេ​ស៊ី​ល ឯណោះ តាមរយៈ​កំណែទម្រង់​របស់​ព្រះអង្គ ដោម ផេ​ដ្រូ កន្លងទៅ​បានធ្វើឱ្យ ទំនាក់ទំនង រវាង​ព្រះអង្គ និង គហបតី នៅ​ប្រេ​ស៊ី​ល ប្រែជា​តានតឹង ។ នៅ​ខែមេសា ឆ្នាំ​១៨៣១ ព្រះអង្គ ដោម ផេ​ដ្រូ បានដាក់​រាជ្យ​ពី ប្រេ​ស៊ី​ល ប្រគល់​ទៅ​បុត្រា​របស់​ព្រះអង្គ ផេ​ដ្រូ ទី ២ ហើយ​យាង​ចាក​ចេញទៅ ចក្រភព អង់គ្លេស ។ នៅ​ទីនោះ ព្រះអង្គ បាន​បង្កើត​ទ័ព និង​បង្កើត រដ្ឋាភិបាល​និរទេស ជាមួយ​ពួក​អ្នក​សេរីនិយម ។

​បានសេចក្តីថា ការ​ប្រជែង​គ្នា រវាង​ពួក​អ្នក​ធម្មនុញ្ញ ជឿនលឿន​និយម ដោយមាន​ព្រះអង្គ ដោម ផេ​ដ្រូ ជា​ប្រមុខ និង​ពួក​ផ្តាច់ការនិយម​រាជា ដោយមាន​ព្រះអង្គ ម៉ា​យ​ឃឺ​ល​ទី​១ ជា​ប្រមុខ បាន​បញ្ឆេះ​ជា​សង្គ្រាមស៊ីវិល ឬ សង្គ្រាម​ព័រ​ទុ​ហ្កា​ល់ ចាប់ពី​ឆ្នាំ ១៨២៨ ដល់​ឆ្នាំ ១៨៣៤ ទើប​បញ្ចប់ ដោយមាន​កិច្ចសម្របសម្រួល សម្បទាន​ទៅវិញទៅមក ។ ប្រការនេះ បាន​សេច ក្តី​ថា ទាំង​ខាង​ពួក​អ្នក​ផ្តាច់ការ​រាជានិយម ទាំង​ខាង​ពួក​អ្នក​ជឿនលឿន សេរីនិយម​សុទ្ធតែ​នៅ រស់ ដែល​តទៅ ទំនាស់​របស់​ពួកគេ នឹង​កើតមានឡើង តទៅទៀត ។​

សករាជ​ថ្មីៈ​
​ចាប់ពី​ឆ្នាំ​១៨៣៤ ព្រះ​នាង ម៉ា​រី​យ៉ា​ទី​២ គឺជា​បុត្រី​ច្បង នៃ​ស្តេច ផេ​ដ្រូ ទី​៤ នៃ​អាណ​ចក្រ​ប្រេ​ស៊ី​ល បាន​ឡើង​សោយរាជ្យ ជា​ព្រះ​អធិរាជិនី ចក្រភព ព័រទុយហ្កាល់ ។ ព្រះ​អធិរាជិនី បានតែងតាំង លោក កូ​ស្តា កា​ប្រា​ល់ ជា​អភិបាលក្រុង លី​ស​បោ​ន ។ លោក កូ​ស្តា កា​ប្រា​ល់ ដោយ​ទទួល​ការ សព្វព្រះទ័យ​ពី អធិរាជិនី ក៏បាន​នាំមក​នូវ​ច្បាប់ រដ្ឋធម្មនុញ្ញ អភិរក្សនិយម អនុវត្ត​នៅក្នុង ចក្រភព ព័រទុយហ្កាល់ ។ ជា​បន្តបន្ទាប់ អំណាច​របស់លោក កូ​ស្តា កា​ប្រា​ល់ បាន​ឡើង​ស្រឺ​តៗ ដែល​ចក្រភព ព័រទុយហ្កាល់ គឺជា​រជ្ជកាល​របស់គាត់ បើទោះជា​ផ្លូវការ ត្រូវបាន​គេ​ហៅថា របប​រាជាធិបតេយ្យ អាស្រ័យ​រដ្ឋធម្មនុញ្ញ​ក៏ដោយ ។​

​ដោយសារ​គ្រោះ​ទុ​រ្ភឹ​ក្ស នាំឱ្យមាន​រដ្ឋប្រហារ​ទ​ម្លា​ក់ កូ​ស្តា កា​ប្រា​ល់ ម្តង​នៅ​ឆ្នាំ​១៨៤៦ ។ គាត់​បាន​ភៀសខ្លួន​ទៅ ចក្រភព​អង់គ្លេស ។ ប៉ុន្តែ​បាន​វិល​មក​ក្តោប​អំណាច ម្តងទៀត​នៅ​ឆ្នាំ ១៨៤៨ ។ ប៉ុន្តែ​ពេលនេះ លោក កូ​ស្តា កា​ប្រា​ល់ មិនសូវមាន​ឥទ្ធិពល​ទៀត​ទេ ហើយ​ទីបំផុត ក៏មាន​រដ្ឋប្រហារ​យោធា នៅ​ថ្ងៃទី​១ ខែឧសភា ឆ្នាំ​១៨៥១ ទម្លាក់ និង​បញ្ចប់​នូវ​រជ្ជកាល​របស់គាត់ ហើយ​ជំនួស​ដោយ ឧ​ត្ត​ម​សេនីយ៍ ឌូ​គូ ដឺ សាល​ដាន់​ហា ខណៈដែល​សេដ្ឋកិច្ច​របស់​ប្រទេស ជាតិ​កំពុង​ក្រក្សត់ ។ ចាប់ពីពេលនោះ​ទៅ ចក្រភព​ព័រទុយហ្កាល់ បាន​ហៅថា សករាជ​ថ្មី ។​

សាធារណរដ្ឋ មានតែ​ឈ្មោះ​
​នៅ​ថ្ងៃទី​១៥ ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ​១៨៨៩ របបរាជានិយម នៅ​ប្រេ​ស៊ី​ល ត្រូវបានធ្វើ​រដ្ឋប្រហារ​យោធា ហើយ​បង្កើតជា​របប សាធារណរដ្ឋ ប្រេ​ស៊ី​ល ។ ពេលនោះ លុយកាក់ ដែល​បញ្ជូន​ពី ប្រេ​ស៊ី​ល ទៅ​ព័រទុយហ្កាល់ បាន​ធ្លាក់ចុះ​ប្រមាណ​ជា ៨០ ភាគរយ បានធ្វើឱ្យ​កើត​វិបត្តិ​ហិរញ្ញវត្ថុ​យ៉ាង ធ្ងន់ធ្ងរ នៅ​ព័រទុយហ្កាល់ ពី​ចន្លោះ​ឆ្នាំ​១៨៩០ និង ១៨៩១ ហើយ​បាន​រុញច្រាន​ស្ថានភាព នៅ​ព័រទុយហ្កាល់ ឱ្យ​កាន់តែ​ធ្ងន់ធ្ងរ​ថែមទៀត ។​

​នៅ​ថ្ងៃទី​១១ ខែមករា ឆ្នាំ​១៨៩០ រដ្ឋាភិបាល​អង់គ្លេស បានដាក់​ឱ​សា​នុ​វាទ ទៅឱ្យ​រដ្ឋាភិបាល ព័រទុយហ្កាល់ ក្នុង​ទម្រង់​ជា​អនុស្សរណៈ ដោយ​ទាមទារ​ឱ្យ កងទ័ព​ព័រទុយហ្កាល់​ដកចេញ​ពី ទឹកដី​អាណានិគម​គឺ អង់​ហ្គោ​ឡា និង ម៉ូ​ហ្សាំ​ប៊ិក ( ដែល​បច្ចុប្បន្ន គឺ​តំបន់​ប្រទេស ហ្ស៊ី​ម​បា​វ៉េ និង ហ្សាំ​ប៊ី ) ដែល​ព័រទុយហ្កាល់ អះអាងថា ជា​ទឹកដី​របស់ខ្លួន ។ ចំណែក​ព័រទុយហ្កាល់​ដែល​កំពុង មានទំនាស់​ផ្ទៃក្នុង ស្រាប់​ផង​នោះ ឱ​សា​នុ​វាទ នេះ គឺ​ដូចជា​យក​អុស​បន្ថែម លើ​ភ្នក់ភ្លើង ។​

​នៅ​ថ្ងៃទី​១៤ ខែមករា ឆ្នាំ​១៨៩០ រដ្ឋាភិបាល របស់​ពួក​ជឿនលឿន បាន​ដួលរលំ​ហើយ​មេដឹកនាំ គណបក្ស Regenerador លោក អាន់​តូ​នី​ញ៉ូ ដឺ សឺ​ប៉ា ពី​មែន​តែ​ល ត្រូវបាន​ជ្រើសរើស ឱ្យ​បង្កើត​រដ្ឋាភិបាល​ថ្មី ។ ពួក​អ្នក​ជឿនលឿន​និយម បានចាប់ផ្តើម​វាយប្រហារ ទៅលើ​ព្រះរាជា ហើយ​បាន​បោះឆ្នោត​គាំទ្រ ពួក​អ្នក​សាធារណ​រដ្ឋនិយម នៅក្នុង​ការបោះឆ្នោត នៅ​ខែមីនា ឆ្នាំ​ដដែល​នោះ ដោយ​ចោទសួរ អំពី​កិច្ចព្រមព្រៀង អាណានិគម បន្ទាប់មក បាន​ចុះហត្ថលេខា ជាមួយ ចក្រភព​អង់គ្លេស ។ ខណៈនោះ និស្សិត​សកល​វិទ្យាល័យ​ម្នាក់ ឈ្មោះ អាន់​តូ​នី​ញ៉ូ ចូ​សេ ដឺ អាល់​មេ​ដា បានចេញ​អត្ថបទ​មួយ បង្ខូច​ព្រះមហាក្សត្រ ហើយក៏​ជាហេតុ ដែល​គាត់​ត្រូវបាន ចាប់​ដាក់គុក ។

​នៅ​ថ្ងៃទី​១១ ខែមេសា ឆ្នាំ​១៨៩០ សាកសព​របស់ អ្នករុករក​ម្នាក់​គឺ លោក ស៊ី​ល​វ៉ា ព័រ​តូ ដែល​បាន ធ្វើអត្តឃាត ត្រូវបាន​រុំ ដោយ​ទង់ជាតិ ព័រទុយហ្កាល់ នៅក្នុង​ទីក្រុង​គី​តូ នៃ​ប្រទេស​អង់​ហ្គោ​ឡា បន្ទាប់ពី​ការចរចា​បរាជ័យ ជាមួយ​មនុស្ស នៅក្នុង​មូលដ្ឋាន ។ មរណភាព​រប​ស់បុរ​ស​ដ៏​ល្បី ល្បាញ​ម្នាក់នេះ បាន​បង្កើតឱ្យមាន ចលនា​ជាតិនិយម ហើយ​បុណ្យសព​របស់គាត់​មាន​ហ្វូង មនុស្ស យ៉ាងច្រើន ចូលរួម​នៅក្នុង​ទីក្រុង ព័រ​តូ ។ នៅ​ថ្ងៃទី​១១ ខែ ឆ្នាំ ដដែល​នោះ​កំណាព្យ រិះគន់​ស្តេច ត្រូវបាន​ចេញផ្សាយ​លក់​ពាសពេញ​សង្គម ។

​នៅ​ថ្ងៃទី​៣១ ខែមករា ឆ្នាំ​១៨៩១ បដិវត្តន៍​កងទ័ព ដែល​ភាគច្រើន ជា​ពលបាលត្រី​ប្រឆាំងនឹង របបរាជានិយម ក៏បាន​កើតឡើង នៅ​ទីក្រុង​ព័រ​តូ ។ ពួក​ឧទ្ទាម បាននាំគ្នា​ដើរ​ច្រៀង​បទ ចម្រៀង​ជាតិ ។ ចំណែក​អ្នកសារព័ត៌មាន និង អ្នកនយោបាយ សាធារណរដ្ឋ លោក អា​ហ្គូ​ស្តូ មា​នូ​អែល អាល​វ៉េ​ស ដា វេ​ហ្កា បានប្រកាស បង្កើត​របប សាធារណរដ្ឋ នៅក្នុង​ប្រទេស ព័រទុយហ្កាល់ ។​

​ប៉ុន្តែ​ចលនា​នេះ កើតឡើង​មិនទាន់បាន​ប៉ុន្មាន​ផង ក៏​ត្រូវបាន​បង្ក្រាប ដោយ​ទាហាន​ដែលជា អង្គរក្ស​សាលាក្រុង ដែល​នៅមាន​ភក្តីភាព ចំពោះ​រដ្ឋាភិបាល ហើយ​ជា​លទ្ធផល គឺ​នាំឱ្យមាន មនុស្ស របួស ៤០ នាក់ និង​ស្លាប់ ១២ នាក់ ។ ចំណែក​ពួក​អ្នកបះបោរ ដែល​ត្រូវបាន​ចាប់ខ្លួន ក៏​ត្រូវបាន​កាត់ទោស ។ មនុស្ស ២៥០ នាក់ ត្រូវបាន​កាត់ទោស ឱ្យ​និរទេស​ខ្លួន ទៅ​អាហ្វ្រិក ពី ១៨ ខែ ទៅ ១៥ ឆ្នាំ ។ ការបោះ​បោរ បាន​បរាជ័យ ក៏ពិតមែន ប៉ុន្តែ​ចលនា​ឧទ្ទាម ៣១ មករា ១៨៩១ គឺជា​ការគំរាមកំហែង លើក​ទី​១ ចំពោះ​របបរាជានិយម និង​ជា​និ​មិ្ម​តិ​សញ្ញា​នូវ​អ្វីដែល​បាន កើតឡើង អស់​រយៈពេល​ជិត ២ ទសវត្សរ៍ ក្រោយមក ។​

បក្ស​សាធារណរដ្ឋ និង រាជ​ពិ​ឃាតៈ​
​ដោយ​ការមិន​ពេញចិត្ត ចំពោះ​របបរាជានិយម ពួក​អ្នក​សាធារណ​រដ្ឋនិយម បាន​បង្កើត​គណបក្ស សាធារណរដ្ឋ ព័រទុយហ្កាល់ (PRP) នៅ​ឆ្នាំ ១៨៧៦ ក្នុង​គោលដៅ​ផ្តួលរំលំ របបរាជានិយម នៅ​ព័រទុយហ្កាល់ ។ តាមពិតទៅ ក៏មាន​ការប៉ុនប៉ង​ផ្តួលរំលំ របបរាជានិយម តាមរយៈ​សំឡេង នៃ​ការរួម​សាមគ្គី តាមរយៈ​ចលនា​ជាតិនិយម និង​តាមរយៈ​ពួក​អ្នក​វណ្ណៈ​សង្គម​ដាច់ៗ ដោយឡែក​ដែរ ។

​ចក្រភព​ព័រទុយហ្កាល់ បាន​ដើរ​លើ​វិថី​មួយ ដែល​ហៅថា រដ្ឋាភិបាល ផ្លាស់​វេន​ដោយមាន គណបក្ស ជឿនលឿន​និយម និង គណបក្ស អ្នក​ជំនាន់​ថ្មី ផ្លាស់ប្តូរ​គ្នា​កាន់អំណាច ។ រដ្ឋធម្មនុញ្ញ នៃ​ប្រព័ន្ធ​នយោបាយ​នេះ ព្រះមហាក្សត្រ មាន​តួនាទី ជា​អាជ្ញាកណ្តាល ( មិន​កាន់អំណាច ដោយផ្ទាល់​ឡើយ ប៉ុន្តែ​មាន​សិទ្ធិ រំលាយ​រដ្ឋសភា ) ។ ប្រធាន​ក្រុមប្រឹក្សារដ្ឋមន្ត្រី គឺ​នាយក រដ្ឋមន្ត្រី ពេលនោះ​គឺ​លោក ច​ន ហ្វ្រ​ង់​កូ មកពី​គណបក្ស អ្នក​ជំនាន់​ថ្មី ។​

​លោក ច​ន ហ្វ្រ​ង់​កូ បាន​បញ្ចុះបញ្ចូល ព្រះមហាក្សត្រ គឺ​ព្រះបាទ កា​ឡូ​ស ទី​១ រំលាយចោល​នូវ រដ្ឋសភា​ដោយ​ជោគជ័យ ។ ចាប់ពីពេលនោះ អំណាច ឬ ចង្កូត នយោបាយ នៃ​ប្រទេស​ព័រ ទុយ​ហ្កា​ល់ ត្រូវបាន​ក្តោប​ក្តាប់ តាម​អំពើ​ចិត្ត របស់លោក ច​ន ហ្វ្រ​ង់​កូ ។ ការសម្រេចចិត្ត​បែបនេះ ញ៉ាំងឱ្យ​ពួក​សាធារណ​រដ្ឋនិយម អាក់អន់ចិត្ត​យ៉ាងខ្លាំង សូម្បីតែ​ពួក​អ្នករាជានិយម ក៏​ឃ្នើសចិត្ត ខ្លាំង​ណាស់ដែរ ហើយ​បាននាំគ្នា រិះគន់​លោក ច​ន ហ្វ្រ​ង់​កូ ថា​ជា​ជន​ផ្តាច់ការ ។ ដោយ​ភាព ទោមនស្ស​នេះ​ឡើង ដល់​កម្រិត​ខ្ពស់ នៅ​ថ្ងៃទី​១ ខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ​១៩០៨ ស្តេច ខា​ឡូ​ស ទី​១ និង រាជទាយាទ គឺ​ព្រះអង្គម្ចាស់ ល្វី​ស ហ្វី​លី​ប ត្រូវបានធ្វើ​គត់ នៅពេលដែល​ព្រះអង្គ ទាំង​ទ្វេ កំពុង​យាង​ត្រលប់ ពី​ការ​បរបាញ់​។​

​បន្ទាប់ពី​រាជ​ឃាត​នោះ​ទៅ រដ្ឋាភិបាល​របស់លោក នាយករដ្ឋមន្ត្រី ច​ន ហ្វ្រ​ង់​កូ​ត្រូវបាន​បណ្តេញ ចេញ អំណាច​របស់ នាយករដ្ឋមន្ត្រី ច​ន ហ្វ្រ​ង់​កូ ក៏ត្រូវ​បានបញ្ចប់ ហើយ​ការស៊ើបអង្កេត ដ៏​តឹងរឹង​មួយ ត្រូវបាន​ធ្វើឡើង ( ពីរ​ឆ្នាំ​ក្រោយមក ត្រូវបាន​រកឃើញថា រាជ​ឃាត​នេះ​ត្រូវបាន ប្រព្រឹត្ត ដោយ​សមាជិក​អង្គការ​បដិវត្តន៍​សម្ងាត់ Carbonária ដោយ​ការស៊ើបអង្កេត​នោះ ត្រូវបាន​បញ្ចប់ នៅ​ថ្ងៃទី​៥ ខែតុលា ឆ្នាំ​១៩១០ ) ។ ដើម្បី​រូតរះ​រម្ងាប់ នូវ​ភាពចលាចល​ដោយសារ រាជ​ឃាត​នេះ ព្រះអង្គម្ចាស់ ដោម ម៉ា​នូ​អែល ទី​២ ដែល​ទើប​តែមាន​ព្រះជន្ម ១៨ វស្សា ត្រូវបាន​លើកឡើង សោយរាជ ក៏​ដើម្បី បញ្ចប់​នូវ​គណបក្ស​រាជានិយម​នានា​ដែល​កំពុង វាយប្រហារ​គ្នា ទៅវិញទៅមក​ផងដែរ ។​

​យុវ​រាជ្យ​អង្គ​នេះ ទទួលបាន​ការស្រឡាញ់ ពី​សាធារណរ​ជន​ច្រើន ។ ប៉ុន្តែ​ត្រូវបាន​មើលឃើញថា ព្រះអង្គ គឺជា​ក្សត្រ​ដ៏​ក្រៀមក្រំ ដោយសារ​អំណាច ត្រូវបាន​ក្តោប​ក្តាប់ ដោយ​ឧ​ត្ត​មនា​វី​ឯក ហ្វ្រ​ង់​ស៊ី​ស្កូ ជែ​គីម ហ្វឺ​រ៉េ​រ៉ា ដូ អា​ម៉ា​រ៉ា​ល់ ។ សង្គមជាតិ ទទួលបាន​ភាព​សាន្តត្រាណ​មួយរយៈ ពេល​ខ្លី ហើយ ស្ថានភាព​នយោបាយ ក៏​អាប់អួរ​ឡើងវិញ​ទៀត ហើយ​រដ្ឋាភិបាល​ត្រូវបាន​ផ្លាស់ ប្តូរ ដល់​ទៅ ៧ ក្នុង​រយៈពេល​ត្រឹមតែ ២ ឆ្នាំ​ប៉ុណ្ណោះ ។ ការប្រឆាំង​គ្នា ទៅវិញទៅមក នៃ​គណបក្ស​រាជានិយម ទាំងឡាយ បាន​កម្រើក​ឡើង ហើយ​បែកបាក់ ជា​ក្រុម​តូចៗ​ខណៈ គណបក្ស​សាធារណរដ្ឋ រីកចម្រើន ទទួលបាន​ប្រជាប្រិយភាព ឥតឈប់ឈរ ។ នៅក្នុង​ការ បោះឆ្នោត​នា​ថ្ងៃទី​៥ ខែមេសា ឆ្នាំ​១៩០៨ ជាការ​បោះឆ្នោត​ជ្រើសរើស សមាជិក​នីតិបញ្ញត្តិ ចុងក្រោយ នៃ របបរាជានិយម នៅ​ព័រទុយហ្កាល់ សមាជិក​របស់ គណបក្ស​នេះ ឈ្នះ​បាន ៧ អាសនៈ ។ បោះឆ្នោត ថ្ងៃទី​២៨ ខែសីហា ឆ្នាំ​១៩១០ គណបក្ស​នេះ ឈ្នះ​បាន ១៤ សំឡេង ក្នុង​សភា និង ១០ អាសនៈ​ទៀត នៅក្នុង​សាលាក្រុង លី​ស​បោ​ន ។

​បើទោះបី​ជាមាន​ទំនុកចិត្ត​ថា នឹង​ទទួលបាន​ជោគជ័យ នៅក្នុង​ការបោះឆ្នោត​ក្តី ក៏​ចលនា សាធារណ​រដ្ឋនិយម នៅក្នុង​ផ្នែក​បដិវត្តន៍ ច្រើន​បំផុត​របស់​គណបក្ស បានទាមទារ​ឱ្យ​តស៊ូ ដោយ​ប្រដាប់អាវុធ ថា​ជា​មធ្យោបាយ​ល្អ​បំផុត ដើម្បី​ដណ្តើម​អំណាច​ឱ្យបាន ក្នុង​រយៈពេល​ខ្លី ។ គឺ​ក្រុម​នេះឯង​ហើយ ដែល​ទទួលបាន​ជោគជ័យ នៅក្នុង​សមាជ​គណបក្ស ពីថ្ងៃ​ទី​២៣ ដល់​ថ្ងៃទី​២៥ ខែមេសា ឆ្នាំ​១៩០៩ ។​

​ចាប់ពីពេលនោះ​មក ស្ថានភាព​អស្ថិរភាព​នយោបាយ និង​ភាព​រង្គោះរង្គើ​ក្នុងសង្គម ចាប់ផ្តើម កម្រើក​បន្តទៀត ដែលជា​សញ្ញា ឬ ជាការ​គំរាមកំហែង ពី​សំណាក់​កង​នា​វី ដឹកនាំ​ដោយ​លោក ម៉ា​ចា​ដូ សាន់​តូ​ស ត្រៀមខ្លួន​ធ្វើ​សកម្មភាព គ្រប់ពេលវេលា ក្នុង​ការធ្វើ​បដិវត្តន៍ ។

បដិវត្តន៍ ៥ តុលា – ប្រកា​សា​សាធារណរដ្ឋៈ​
​នៅ​ថ្ងៃទី​៣ ខែតុលា ឆ្នាំ​១៩១០ ការ​ងើប​បះបោរ នៃ​ពួក​សាធារណ​រដ្ឋនិយម បានឱ្យ​ប្រផ្នូល តាមរយៈ​ការកើតឡើង នូវ​ភាព​ឥត​សណ្តាប់ធ្នាប់ ផ្នែក​នយោបាយ ។ តាមពិតទៅ​មាន​ពួក សាធារណរដ្ឋ​ជាច្រើន បាន​បដិសេធ​ការចូលរួម ក្នុង​ការធ្វើ​បដិវត្តន៍ ដែល​បានសេចក្តីថា ប្រសិនបើ​ធ្វើ​បដិវត្តន៍​នោះ ពួកគេ នឹងមិន​បាន ជោគជ័យ​ឡើយ ។

​នៅក្នុង​រដូវក្តៅ នា​ឆ្នាំ ១៩១០ រដ្ឋាភិបាល​របស់លោក ប្រធាន​ក្រុមប្រឹក្សារដ្ឋមន្ត្រី ( នាយករដ្ឋមន្ត្រី ) ថេ​សេ​រ៉ា ដឺ សួ​សា ពោរពេញ​ទៅដោយ​ការព្រមាន អំពី​រដ្ឋប្រហារ ។ ដោយ​ការសង្ស័យ នៅ​ថ្ងៃទី​៣ ខែតុលា ឆ្នាំ​១៩១០ រដ្ឋាភិបាល បានចេញ​បញ្ជា ទៅ​កងទ័ព​ទាំងអស់​ឱ្យ​ការពារ​ទី ក្រុង​នានា ឱ្យបាន​មាំមួន ។​

​នៅ​ថ្ងៃទី​៣ ខែតុលា ឆ្នាំ​នោះ លោក​វេជ្ជបណ្ឌិត ម៉ា​ឃឺ​ល បុ​ម​បា​ដា ដែលជា​អ្នកនយោបាយ​ម្នាក់ ត្រូវបាន​អ្នកជំងឺ​ម្នាក់ បាញ់សម្លាប់ ។ នៅ​យប់នោះ ពួក​អ្នក​សាធារណរដ្ឋ​និយម​បាន​ជួបជុំគ្នា ជាបន្ទាន់ ក្នុង​គោលបំណង​ធ្វើ​បដិវត្តន៍ ។ មន្ត្រី​ខ្លះ​បាន​ជំទាស់ ដោយសារ​ឃើញ​មាន​ទាហាន ច្រើនពេក ។ ប៉ុន្តែ​លោក​ឧ​ត្ត​មនា​វី​ឯក ខាន់​ឌី​ដូ ដូ​ស រ៉េ​ស បាន​ទទូច​ឱ្យមាន​បដិវត្តន៍ ហើយ​គាត់ បាន​ស្រែក​ឡើង​ថា ” បដិវត្តន៍ មិនអាច​ពន្យារពេលបាន​ទេ ! អ្នកណា​ចង់ សូម​មក​តាម​ខ្ញុំ ! ប្រសិនបើ​គ្មាន​អ្នកណា ធ្វើ​កិច្ចការ​នេះ​ទេ គឺ​ខ្ញុំ​នឹងធ្វើ​វា​តែម្នាក់ឯង ! ” ។​

​បន្ទាប់មក គាត់​បាន​ទៅ​ជួប​កងទ័ព ប៉ុន្តែ​មេបញ្ជាការ​ម្នាក់ និង​ប្រធាន​ក្រុម​ម្នាក់ បាន​បដិសេធ ក៏​ត្រូវគេ​សម្លាប់ ។ ទីបំផុត គាត់​ប្រមូលបាន​កងទ័ព ប្រមាណ​ជា ៤០០ ទៅ ៥០០ នាក់​ប៉ុណ្ណោះ ក្រោម​ការដឹកនាំ​របស់​លោក កាប់​ពី​ទែន អា​ហ្វុ​ង​សូ ផល្លា និង កាប់​ពី​ទែន សា ខា​ដូ​សូ មួយអន្លើ ដោយ​ជន​ស៊ីវិល ប្រមាណ​ជា ២០០ នាក់​ទៀត ។ ពួកគេ​នាំគ្នា​ធ្វើដំណើរ​ឆ្ពោះ ទៅ​ទីលាន Rotunda ។ ក្រោយមក ក៏​ប្រមូលបាន​កងទ័ព​ស្ម័គ្រ​បក្ស​ខ្លះទៀត ដោយ​រួមទាំង​ផ្នែក​ខ្លះ នៃ កងពលធំ កាំភ្លើង​ធំ ទី​១ ទី​១៦ និង កប៉ាល់ចម្បាំង ចំនួន ៣ ផង ដែល​មើលទៅ​អាច​និយាយ បាន​ថា មាន​អ្នកចូលរួម​ច្រើន សមល្មម​នឹងធ្វើ​ការ ។ ទោះយ៉ាងណា ផែនការ​សម្ងាត់ នៃ​បដិវត្តន៍ នៅតែ​មិនទាន់​ត្រូវបាន សម្រេច​នៅឡើយ ហើយ​អ្នកដឹកនាំ​សំខាន់ៗ​ក៏​មិនទាន់​បង្ហាញមុខ​នៅ ឡើយ​ដែរ​។ ប៉ុន្តែ​មិនបាន​ប៉ុន្មាន​ផង អ្វីៗ​មិន​ដំណើរការ តាម​ការគ្រោងទុក ហើយ​លោក ឧ​ត្ត​មនា​វី​ឯក ខាន់​ឌី​ដូ ដូ​ស រ៉េ​ស បាន​ត្រូវគេ​ជូនដំណឹង​ថា អ្វីៗ​គ្រប់យ៉ាង បាន​បរាជ័យ​ហើយ ទើប​គាត់​សម្រេចចិត្ត សម្រាក​នៅផ្ទះ​ប្អូនស្រី​របស់គាត់ ។ ព្រឹកស្អែក​ឡើង សាកសព​របស់គាត់ ត្រូវបាន​គេ​ប្រទះឃើញ គឺ​គាត់​បានធ្វើ​អត្តឃាត ដោយ​បាញ់​ក្បាល​ខ្លួនឯង ។

​ចំណែក​នៅ​ទីលាន Rotunda ឯណោះ ភាពស្ងប់ស្ងាត់ បានកើត​ឡើង ដែល​មើលទៅ​អាចឱ្យ ពួក​មន្ត្រី មើលឃើញថា ពួក​ឧទ្ទាម បាន​ពេញចិត្ត​បោះបង់ គោលបំណង​របស់ខ្លួន ។ ប្រធាន​ក្រុម ២ នាក់ នៃ ពួក​អ្នក​ចង់​ធ្វើ​បដិវត្តន៍ បាន​សម្រាក​នៅផ្ទះ​យ៉ាង​ស្រួល ប៉ុន្តែ​លោក ម៉ា​ចា​ដូ សាន់​តូ​ស នៅតែ​បន្ត​បញ្ជា​កងទ័ព របស់គាត់​ទៀត ដែល​អាចជា​សញ្ញា​ដែលថា ក្នុង​ផ្លូវចិត្ត គឺអាច​ជោគជ័យ សម្រាប់​បដិវត្តន៍ ។ ចំណែក​ពួក​អ្នករាជានិយម​ខ្លះ ក៏មាន​ទំនោរ​ទៅរក​ពួក​អ្នក​សារ​ធារ​ណ​រដ្ឋ និយម​ដែរ ។

​នៅ​ពេញ ១ ថ្ងៃទី​៤ ខែតុលា ឆ្នាំ​នោះ ជា​ថ្ងៃ​ដែល​ពោរពេញ ទៅដោយ​ពាក្យ​ច​ចាម​អារាម​ផ្សេងៗ មួយអន្លើ ដោយ​ការប៉ះទង្គិច​គ្នា តិចតួច​រវាង​កងទ័ព​គាំទ្រ ពួក​អ្នក​សាធារណ​រដ្ឋនិយម និង ពួក​អ្នកគាំទ្រ​រដ្ឋាភិបាល ។ ទីបំផុត នៅវេលា​ម៉ោង ៩ ព្រឹក នៃ​ថ្ងៃទី​៥ ខែតុលា ឆ្នាំ​១៩១១ របប​សាធារណរដ្ឋ ត្រូវបាន​ប្រកាស​បង្កើត និង​ដាក់ឱ្យ​ដំណើរការ នៅលើ​ទឹកដី ព័រទុយហ្កាល់ ជំនួស​របប​រាជា​អិ​ប​តេ​យ្យ អាស្រ័យ​រដ្ឋធម្មនុញ្ញ ។ ការប្រកាស​នេះ​ត្រូវបាន​ធ្វើឡើង​ដោយ​លោក ចូ​សេ រ៉េ​ល​វ៉ាស ដែលជា​មេដឹកនាំ​ដ៏​សំខាន់​ម្នាក់ នៃ គណបក្ស​សាធារណរដ្ឋ ។ រដ្ឋាភិបាល បណ្តោះអាសន្ន​មួយ​ត្រូវបាន​បង្កើតឡើង ក្រោម​ការគ្រប់គ្រង​រប​ស់​សមាជិក​គណបក្ស សាធារណរដ្ឋ ព័រទុយហ្កាល់ ។​រដ្ឋាភិបាល និង​ប្រជាពលរដ្ឋ ព័រ​ទុ​ហ្កា​ល់ ប្រារព្ធ​ទិវា​សាធារណរដ្ឋ របស់​ពួកគេ ដើម្បី​រំលឹក​ដល់​ថ្ងៃ​នេះឯង ។​

​អ្នកទោស​ជាច្រើន ដែល​ត្រូវបាន​កាត់​ឱ្យ​ជាប់ទោស ពីបទ​ប្រឆាំងនឹង​របបរាជានិយម ត្រូវបាន ដោះលែង ហើយ​ក៏មាន​កំណែទម្រង់ មួយចំនួន ដែល​នាំមក​នូវ​គុណប្រយោជន៍​ជាច្រើន ដល់​សង្គម​ព័រទុយហ្កាល់ ។ ប៉ុន្តែ​កំណែទម្រង់​ទាំងនោះ បានធ្វើឱ្យ​ពួក​បព្វជិត​មិនសូវ​សប្បាយ ចិត្ត​ទេ ព្រោះ​ប៉ះពាល់​ដល់ អំណាច​របស់​ពួកគេ ។ នៅ​ថ្ងៃទី​២៨ ខែឧសភា ឆ្នាំ​១៩១១ ការបោះ ឆ្នោត​សភា ធម្មនុញ្ញ បាន​ត្រូវធ្វើឡើង ហើយ​អំណាច​របស់ រដ្ឋាភិបាលបណ្តោះអាសន្ន ត្រូវបាន​ប្រគល់​ទៅឱ្យ​សភា​នេះ នៅ​ថ្ងៃទី​១៩ ខែមិថុនា ឆ្នាំ​១៩១១ ដដែល​នោះ ។​

​ពីរ​ខែ​ក្រោយមក ស្របពេល​នឹង​ការអនុម័ត នូវ​ច្បាប់​នយោបាយ នៃ​សាធារណរដ្ឋ ព័រទុយហ្កាល់ និង ការបោះឆ្នោត​ជ្រើសរើស ប្រធានាធិបតី សាធារណរដ្ឋ ព័រ​ទ​យុ​ហ្កា​ល់ មក នៅ​ថ្ងៃទី​២៤ ខែសីហា ឆ្នាំ​ដដែល​នោះ រដ្ឋាភិបាលបណ្តោះអាសន្ន បានប្រកាស​លាលែង​ហើយក៏​បាន បញ្ចប់​រដ្ឋាភិបាល​នេះ បន្ទាប់ពី​បានប្រសូត​ឡើង រយៈពេល ១០ ខែហើយរដ្ឋាភិបាល​ពេញ​ច្បាប់ ជា​រដ្ឋាភិបាល​លើក​ទី​១ នៃ សាធារណរដ្ឋ ព័រទុយហ្កាល់ ក៏បាន​ចាប់ផ្តើម ពី​ពេល​នោះឯង​ដែរ ៕ ស្រាវជ្រាវ​ប្រែ​សម្រួលៈ មេសា​

លោក ចូ​សេ រ៉េ​ល​វ៉ាស (​កណ្តាល​) ប្រកាស​បង្កើត​របប​សាធារណរដ្ឋ នៅ​ព័រទុយហ្កាល់ កាលពី​ថ្ងៃទី ៥ ខែ តុលា ឆ្នាំ ១៩១០
ទីក្រុង លី​ស​បោ​ន នៃ សាធារណរដ្ឋ ព័រទុយហ្កាល់

ទីតាំងផ្សាយពាណិជ្ជកម្ម

- Advertisment -

Most Popular

តុលាការ​ផ្តន្ទាទោស​ស្ត្រី...

ដោយ​: ស​រិ​ទ្ធ / ភ្នំពេញ​...

ពិនិត្យ​ដំណើរការ​ស្ថាបនា​...

ដោយ​: ភ្នំ​ស្វាយ / បន្ទាយ...

ម៉ូ​លីកា ទិញ​រថយន្ដ​ទំនើប...

ដោយ​៖​បញ្ញា​សាស្ត្រ / ភ្ន...

នាំ​អំណោយ​២​លាន​រៀល របស់​...

ដោយ​: រ៉ា​ម៉ន​/ ភ្នំពេញ​:...