ដោយៈ​ហ្យូ​ហ្គូ​/​ភ្នំពេញៈ​ថ្ងៃទី​១៧​ខែមេសា គឺជា​ថ្ងៃ​រសើប​និង​ឈឺចាប់​មួយ​សម្រាប់​ប្រជាជន​កម្ពុជា​គ្រប់រូប​។ កាលពី​៣៦​ឆ្នាំមុន នៅ​ថ្ងៃទី​១៧​ខែមេសា ខ្មែរក្រហម​បាន​វាយ​កាន់កាប់​ទីក្រុង​ភ្នំពេញ ជា​សញ្ញា​សម្គាល់​នៃ​ការចាប់ផ្តើម​គ្រប់គ្រងរ​បស់​ខ្មែរក្រហម​ហើយ​នេះ​ក៏​ជាការ​ចាប់ផ្តើម​នៃ​“​សុបិន​អាក្រក់​”​សម្រាប់​ប្រជាជន​កម្ពុជា​ផងដែរ​។ ហេតុអ្វី​បានជា​ខ្មែរក្រហម​អាច​កកើតឡើង​បាន​ឆាប់រហ័ស​យ៉ាងនេះ​?​។​

​យោងតាម​ការសិក្សា​ស្រាវជ្រាវ​របស់​បញ្ញវ័ន្ត​ក្នុងពេល​ថ្មីៗ​នេះ​បានឱ្យដឹងថា​សហរដ្ឋ​អាម៉េរិក​ទើប​ជា​អ្នក​ជួយ​ជ្រោមជ្រែង ដ៏​ធំ​បំផុត​នៅ​ពីក្រោយ​អ្វីៗ​ទាំងអស់នេះ​។​របប​អាយ៉ង​របស់​លន់នល់​ដែល​ជម្រុញ​ដោយ​ជនជាតិ​អាមេរិក​តាមរយៈ​សង្គ្រាម​វៀតណាម​ទើប​ជា​មូលហេតុ​ដែលនាំឱ្យ​កម្ពុជា​ធ្លាក់ចូល​ក្នុងស្ថានភាព​មិន​អាច​រើខ្លួន​រួច​ជា​រៀងរហូត​។​ប្រសិនបើ​មិន មាន​ការពឹង​ផ្អែកលើ​អាមេរិក​លន់នល់​ច្បាស់​ជា​មិនអាច​បង្កឱ្យមាន​សង្គ្រាម​ស៊ីវិល​ឡើយ​ហើយ​កម្ពុជា​ក៏​ប្រហែលជា​អាច​ជៀស​ផុតពី​ប្រវត្តិសាស្ត្រ​ដ៏​ឈឺចាប់​មួយ​នេះ​បាន​ផងដែរ​។​ក្នុងថ្ងៃនេះ​ថ្ងៃ​ដ៏​ពិ​សេសមួយ​នេះ​យើង​មក​បើក​កកាយ​មើលថា​ក្រោម​បដា​“​ប្រជាធិបតេយ្យ​”​របស់​អាម៉េរិក តើ​អាម៉េរិក​បានធ្វើ​អ្វីខ្លះ​មកលើ​ប្រទេស​កម្ពុជា​?

ទាហាន​អាម៉េរិក​ដែលមាន​សភាព​បាក់​ទឹកចិត្ត​(រូបឯកសារ)

​ប្រវត្តិសាស្ត្រ​ខ្មៅ​ដែល​មនុស្សម្នា​បានដឹង​លឺ ឥន្ទ្រី​ក្បាល​ស​ដែល​នៅ​កម្ពុជា​ក្នុង​អតីតកាល​និង​បច្ចុប្បន្នកាល (​មួយ​)​នៅ​ថ្ងៃទី​៣០​ខែមេសា​ឆ្នាំ​១៩៧៥​ពីរ​បី​ម៉ោង​បន្ទាប់ពី​ឧទ្ធម្ភាគចក្រ​ចុងក្រោយ​លើ​ស្ថានទូត​សហរដ្ឋអាមេរិក​នៅ​សៃ​ហ្គ​ន​បានប្រកាស​ពី​“​ការចាកចេញ​ដ៏​រុងរឿង​”​រថក្រោះ​របស់​កងទ័ព​ស៊ីវិល​វៀតណាម​បាន​ទម្លុះ​ជញ្ជាំង​វិមាន​ប្រធានាធិបតី​វៀតណាម​ខាងត្បូង ហើយ​របប​វៀតណាម​ខាងត្បូង​(​សាធារណរដ្ឋ​វៀតណាម​)​បានប្រកាស​ចុះចាញ់​។ នេះ​ជាស​ញ្ញា​ដែល​បង្ហាញ​ពី​ប្រទេស​ធំ​បំផុត​ទីមួយ​លើ​ពិភពលោក -​សហរដ្ឋ​អាម៉េរិក​- ដែល​ឆ្លងកាត់​
​រយៈពេល​ជាង​ដប់ឆ្នាំ​នៅ​វៀតណាម​ដោយបាន​ចំណាយ​ប្រាក់​អស់​ជាង​១៥០​ប៊ី​លាន​ដុល្លា​អាម៉េរិក​(​ស្មើនឹង​ប្រមាណ​៧០០​ប៊ី​លាន​ដុល្លា​អាម៉េរិក​ក្នុងពេល​បច្ចុប្បន្ន​) និង​ជីវិត​មនុស្ស​ជាង​ប្រាំ​ម៉ឺន​នាក់​ដើម្បី​ធ្វើសង្គ្រាម​ដ៏​ធំ​បំផុត​មួយ​ក្រោយ សង្គ្រាមលោកលើកទីពីរ តែ​ចុងក្រោយ​បែរជា​ចាញ់​ទាំងស្រុង​។​

​សង្គ្រាម​នៅ​វៀតណាម​គឺជា​សង្គ្រាម​មួយ​ដែលមាន​ប្រវត្តិ​ស្មុគស្មាញ​និង​ដំណើរការ​ច្របូកច្របល់​។​ថ្វីត្បិតតែ​វា​បាន​បន្សល់ទុក​នូវ​រូបភាព​និង​កំណត់ត្រា​ជា​អក្សរ​ជាច្រើន​ពិតមែន​ប៉ុន្តែ​ការសង្ស័យ​និង​ការយល់ច្រឡំ​ជាច្រើន​នៅតែ​បន្ត​កើតមាន​រហូតដល់​សព្វ​ថ្ងៃ​។​តាមពិតទៅ​អាម៉េរិក​បានធ្វើ​កំហុស​ជាច្រើន​នៅ​តំបន់​ឥណ្ឌូចិន​ដែល​មួយ​ក្នុងចំណោម​នោះ​គឺជា​ការវាយតម្លៃ​យុទ្ធសាស្ត្រ​សង្គ្រាម​ខុស​ធ្ងន់ធ្ងរ​។

​ការចូលរួម​ក្នុង​សង្គ្រាមស៊ីវិល​ដែល​កាន់តែ​យ៉ាប់យឺន​និង​ការដែល​គាំទ្រ​រដ្ឋាភិបាល​“​ពុករលួយ​និង​គ្មាន​មនុស្សធម៌​” ធ្វើឱ្យ​ចាញ់​សង្គ្រាម​ទាំងមូល​បើទោះបីជា​ខ្លួន​មាន​ធនធាន​និង​សមត្ថភាព​ដែល​គូសត្រូវ​មិនអាច​តដៃ​បាន​ក៏ដោយ​។​

​តាមពិតទៅ​ក្នុងសម័យ​កាលនោះ​នៅ​តំបន់​ឥណ្ឌូចិន​“​ប្រវត្តិសាស្ត្រ​ខ្មៅ​”​បែបនេះ​មិនមែនជា​ករណី​តែមួយ​ទេ​ដែល​បាន​កើតឡើង​នៅ​វៀតណាម​។ នៅ​កម្ពុជា អាមេរិក​ធ្លាប់បាន​គាំទ្រ​ដល់​រដ្ឋាភិបាល​មួយ​ផងដែរ នោះ​គឺ​រដ្ឋាភិបាល​លន់នល់​។ ប៉ុន្តែ​ដូចគ្នា​នឹង​រដ្ឋាភិបាល​វៀតណាម​ខាង​ត្បូង​ដែរ​រដ្ឋាភិបាល​លន់នល់​មិន​ទទួលបាន​ការគាំទ្រ​ពី​សំណាក់​មនុស្ស​ទូទៅ​ឡើយ ហើយ​អាយុកាល​នៃ​រដ្ឋាភិបាល​នេះ​ក៏​ឆាប់​បញ្ចប់​ទៅវិញ​។​

​ចំពោះ​ប្រជាជន​កម្ពុជា​ជំនាន់​មុន​ម្នាក់ៗ​សុទ្ធតែ​ស្គាល់​លន់នល់​-​ឥស្សរជន​លេចធ្លោ​ម្នាក់​នៅក្នុង​ឆាកនយោបាយ​កម្ពុជា​ក្នុង​ទសវត្ស​ឆ្នាំ​១៩៧០​និង​ជា​អ្នកបង្កើត​“​រដ្ឋប្រហារ​១៨​មីនា​”​ក្នុង​ឆ្នាំ​១៩៧០​។​គឺ​រដ្ឋប្រហារ​នេះហើយ​ដែល​ធ្វើឱ្យ​កម្ពុជា​ធ្លាក់​ចូលក្នុង​ភ្លើងសង្គ្រាម​បង្ហូរឈាម​គ្នា​ជាថ្មី​ម្តងទៀត​បន្ទាប់ពី​ទទួលបាន​ឯករាជ្យ​នៅ​ទសវត្ស​ឆ្នាំ​១៩៥០​។​

​នៅក្នុង​ចិត្ត​របស់​ប្រជាជន​កម្ពុជា​វ័យ​ចំណាស់​ភាគច្រើន រជ្ជកាល​ព្រះបាទ​នរោត្តម​សីហនុ​ពី​ឆ្នាំ​១៩៥៥​ដល់​ឆ្នាំ​១៩៧០ គឺជា​សម័យ​កាលដែល​រុងរឿង​បំផុត​។ ក្នុងសម័យ​នោះ ប្រទេសជិតខាង​ដូចជា​វៀតណាម ឡាវ ថៃ​ម៉ាឡេស៊ី​ជាដើម សុទ្ធតែ​ស្ថិតក្នុង​ដំណាក់កាល​បដិវត្ត​ឬ​ចលាចល គឺ​មានតែ​កម្ពុជា​ទេ​ដែល​អនុវត្តបាន​នូវ “​អព្យាក្រឹតភាព​” ដោយ​ទទួលបាន​នូវ​សន្តិភាព​ក្នុងការ​បង្ក្រាប​សង្គ្រាមត្រជាក់​និង​មានការ​អភិវឌ្ឍ​សេដ្ឋកិច្ច​គួរឱ្យកត់សម្គាល់​។​ប៉ុន្តែ​ភាពរុងរឿង​នេះ ត្រូវបាន​បំផ្លាញ​ដោយ​លន់នល់​។​

​លន់នល់ – បុរស​ម្នាក់​នៅក្នុង​ឆាកនយោបាយ​កម្ពុជា​ក្នុង​ទសវត្ស​ឆ្នាំ​១៩៧០(រូបឯកសារ)

​លន់នល់​កើត​នៅ​ខេត្តព្រៃវែង​នៃ​ប្រទេស​កម្ពុជា​ក្នុង​ឆ្នាំ​១៩១៣​ក្នុង​គ្រួសារ​កូនកាត់​ចិន​-​ខ្មែរ​។​បន្ទាប់ពី​បញ្ចប់​ការសិក្សា​នៅ រាជបណ្ឌិតសភា​កម្ពុជា​នៅ​ឆ្នាំ​១៩៣៥ ក្នុងកំឡុងពេល​ដែល​បារាំង​បានដាក់​នឹម​អាណានិគម​លើ​កម្ពុជា​លោក​ត្រូវបាន តែងតាំង​ជា​អភិបាលរង​ទីមួយ​នៃ​ខេត្តកំពង់ចាម​ដោយសារ​លោក​មាន​ស្នាដៃ​ឆ្នើម​ក្នុងការ​ប្រយុទ្ធ​ប្រឆាំងនឹង​កុបកម្ម​ក្រោម​បទបញ្ជា​របស់​រដ្ឋាភិបាល​អាណានិគម​បារាំង​។ បន្ទាប់ពី​ជប៉ុន​បាន​កាន់កាប់​កម្ពុជា​លោក​ត្រូវបាន​ផ្ទេរ​ទៅកាន់​តំណែង ជា​អភិបាល​ខេត្តក្រចេះ​ដោយសារតែ​ការខិតខំ​បំពេញការងារ​នៅ​ចំពោះមុខ​ជនជាតិ​ជប៉ុន​ហើយ​ក្រោយមក​ក៏បាន ក្លាយជា​ប្រធានការិយាល័យ​កណ្តាល​នគ​របាល​ជាតិ​ថែម​ទៀតផង​។ ក្រោយ​ពេលដែល​ជប៉ុន​ត្រូវបាន​បណ្តេញចេញ ហើយ​បន្ទាប់ពី​បារាំង​បាន​វិល​ត្រឡប់មក​កម្ពុជា​វិញ លន់នល់​ក៏​នៅតែ​បន្ត​ពលី​ចិត្ត​កាយ​ដល់​ម្ចាស់​បារាំង​ដដែល លោក​មិន​ត្រឹមតែ​មិនត្រូវ​បានដាក់​ទោសទណ្ឌ​ទេ​ថែមទាំង​បាន​ឡើង​ឋានៈ​ជា​បន្តបន្ទាប់​ដោយបាន​តំណែង​ជា​អភិបាលខេត្ត​បាត់ដំបង ជា​ប្រធាន​រដ្ឋបាល​ពន្ធដារ និង​ជា​អគ្គស្នងការ​នគរបាល​ជាតិ​ថែម​ទៀតផង​។​

​នៅលើ​ផ្លូវ​ជីវិត​ដែលមាន​ទេពកោសល្យ​ដូច​“​បង្គួ​យ​ប្រែ​ពណ៌​”​នេះ​បានធ្វើឱ្យ​លន់នល់​ក្លាយជា​“​ដើមឈើ​បៃតង​”​នៅក្នុង ឆាកនយោបាយ​កម្ពុជា​ចាប់ពី​ទសវត្ស​ឆ្នាំ​១៩៣០​ដល់​ទសវត្ស​ឆ្នាំ​១៩៥០​។​

​បន្ទាប់ពី​កម្ពុជា​ទទួលបាន​ឯករាជ្យ​នៅ​ឆ្នាំ​១៩៥៣ លន់នល់​បាន​ប្រើ​ឧបាយកល​ចាស់​របស់ខ្លួន​ម្តងទៀត ដោយ​ទទួលបាន​ការទុកចិត្ត​ពី​ព្រះបាទ​នរោត្តម​សីហនុ​ហើយ​បាន​វា​ឡើងកាន់តំណែង​ជា​រដ្ឋលេខាធិការ​នៃ​ក្រសួងការពារជាតិ អគ្គមេបញ្ជាការ​នៃ​កងកម្លាំងប្រដាប់អាវុធ ឧបនាយករដ្ឋមន្ត្រី និង​រហូតដល់​ខុទ្ទកាល័យ​នាយករដ្ឋមន្ត្រី​។ ដូចដែល​គ្រប់គ្នា​បានដឹង​ព្រះបាទ​នរោត្តម​សីហនុ​បាន​មើល​មនុស្ស​ខុស​ទាំងស្រុង​ហើយ​។​ដោយសារតែ​មនុស្ស​មាន​ម​ហិ​ច្ឆិ​តា​ម្នាក់នេះ វា​តែងតែ​លួច​ឱ្យ​ភ្នែក​ទៅ​ទីភ្នាក់ងារ​ស៊ើបការណ៍​សម្ងាត់​អាម៉េរិក (CIA)​វា​បាន​លួច​ធ្វើ​រឿង​“​ចាក់​កាំបិត​” ពីក្រោយ​ខ្នង​ព្រះបាទ​នរោត្តម​សីហនុ​ជាច្រើន​។​

​នៅ​ខែមីនា​ឆ្នាំ​១៩៧០​ក្រោម​ការគាំទ្រ​របស់​អា​ម៉េ​រិ​ក​លន់នល់​បាន​ឆ្លៀតឱកាស​ពេល​ព្រះបាទ​នរោត្តម​សីហនុ​ចេញ​ធ្វើ​ទស្សនកិច្ច​និង​ទៅ​ព្យាបាល​ព្រះកាយ​នៅក្រៅ​ប្រទេស​ក្រោម​ផែនការ​សកម្មភាព​រប​ស់​ទីភ្នាក់ងារ​ស៊ើបការណ៍​សម្ងាត់​អាម៉េរិក លន់នល់​បានរួម​ដៃ​ជាមួយ​សត្រូវ​នយោបាយរ​បស់​ព្រះបាទ​នរោត្តម​សីហនុ ឧបនាយករដ្ឋមន្ត្រី​ស៊ីសុវត្ថិ សិរិមតៈ (​ដែល​ត្រូវជា​ប្អូនជីដូនមួយ​របស់​ព្រះបាទ​នរោត្តម​សីហនុ​) និង​កងកម្លាំង​ស្តាំនិយម​នៅក្នុង​រដ្ឋាភិបាល​និង​យោធា នៅ​ទីបំផុត​រដ្ឋប្រហារ​យោធា​បាន​កើតឡើង​។​នៅ​ល្ងាច​ថ្ងៃទី​១៧​ខែមីនា​លន់នល់​បាន​បញ្ជូន​រថក្រោះ​និង​រថយន្ត​ធ្វើសឹក​ដើម្បី​កាន់កាប់​ទីតាំង​យុទ្ធសាស្ត្រ​នានា​ក្នុង​រាជធានី និង​បំបិទ​អាកាសយានដ្ឋាន ហើយ​នៅ​ថ្ងៃទី​១៨ លន់នល់​បានប្រកាសថា​ខ្លួន​បាន​ជោគជ័យ​លើ​ការផ្តួលរំលំ​រាជរដ្ឋាភិបាល​កម្ពុជារ​បស់​ព្រះបាទ​នរោត្តម​សីហនុ​ដែលមាន​ការគាំទ្រ​យ៉ាងខ្លាំង​ពី​សំណាក់​ប្រជាជន​កម្ពុជា​បាន​ទម្លាក់​ព្រះបាទ​នរោត្តម​សីហនុ​ធ្វើការ​កាត់ទោស​ព្រះបាទ​នរោត្តម​សីហនុ ដោយ​ពុំមាន​ការចូល​ខ្លួន​រប​ស់​ទ្រង់ និង​បានសម្រេច​ទោស​ប្រហារជីវិត​លើ​ព្រះបាទ​នរោត្តម​សីហនុ​។​


(​ទង់ជាតិ​សាធារណរដ្ឋ​ខ្មែរ​របស់​លន់នល់​)

​យោងតាម​ឯកសារ​សរសេរ​ដោយ​ព្រះបាទ​នរោត្តម​សីហនុ​តាមពិតទៅ​ក្រុម​បន​ក្បត់​លន់នល់​មាន​ប្រវត្តិ​ឃុបឃិត​គ្នា​ធ្វើ​រដ្ឋប្រហារ​ជា​យូរណាស់​មកហើយ​។ “​លន់នល់​បាន​រងរបួស​ស្មា​ធ្ងន់ធ្ងរ​ក្នុង​គ្រោះថ្នាក់​ចរាចរណ៍​មួយ​ហើយ​ត្រូវ​បញ្ជូនទៅ មន្ទីរពេទ្យ​ណៃ​-​សារា​ណា​ដែល​គ្រប់គ្រង​ដោយ​អាម៉េរិក​។​គឺ​នៅក្នុង​មន្ទីរពេទ្យ​នោះ​ហើយ​ដែល​ពួកគេ​បាន​សមគំនិត​គ្នា​រៀបចំ​គម្រោង​ក្បត់​។​” ព្រះបាទ​នរោត្តម​សីហនុ​បាន​បន្ទូល​ថា​“​នៅ​ជុំវិញ​លន់នល់​មាន​អ្នកជំនាញ​ជនជាតិ​អាម៉េរិក​ជាច្រើន​បាន បន្លំ​ខ្លួន​ធ្វើជា​អ្នកជំងឺ​ហើយ​ត្រូវបាន​ទទួលយក​ធ្វើជា​ទីប្រឹក្សាបច្ចេកទេស​ក្នុង​ការធ្វើ​រដ្ឋប្រហារ​។​បន្ទាប់ពី​បាន​ឃុបឃិត​ជាមួយ​មនុស្ស​ទាំងនោះ លន់នល់​បាន​ទូរស័ព្ទ​ជា​រៀងរាល់ថ្ងៃ​ដើម្បី​ប្រាប់​ពី​វិធីសាស្ត្រ​នានា​ទៅ​ស៊ីសុវត្ថិ​សិរិមតៈ​និង​បក្ខពួក ផ្សេងទៀត​ដែល​នៅ​ភ្នំពេញ​។​ដើម្បី​ធានាបាន​ថា​សកម្មភាព​ដ៏​ធំ​សម្បើម​នេះ​មិន​ត្រូវបាន​លេច​ធ្លាយ​ឧ​ត្ត​ម​សេនីយ៍​លន់នល់ បាន​ទិញ​ទឹកចិត្ត​អ្នកគាំទ្រ​ជាច្រើន​ជាមុន​ទៅហើយ​។​”

​ក្នុងចំណោម​អ្នកគាំទ្រ​គម្រោង​រដ្ឋប្រហារ​នេះ​មនុស្ស​ដំបូង​ដែល​ព្រះបាទ​នរោត្តម​សីហនុ​បាន​បន្ទូល​ដល់​គឺ​មេដឹកនាំ​បក្ស​ក្បត់​ស៊ឺង ង៉ុ​កថា​ញ់​-​កម្លាំងប្រដាប់អាវុធ “​ខ្មែរ​សេរី​”​។ នៅ​រដូវប្រាំង​ឆ្នាំ​១៩៦៩ ពួកវា​បានធ្វើ​ពុត​ជា​ចាក​ចេញពី ស៊ឺង ង៉ុ​កថា​ញ់​ហើយ​ចុះចាញ់​រាជរដ្ឋាភិបាល​និង​ប្រមូល​ផ្តុំគ្នា​នៅតាម​ខេត្ត​នានា​ក្នុង​ភាគ​ខាងលិច​នៃ​ប្រទេស​កម្ពុជា​រហូតដល់​ទីក្រុង​ភ្នំពេញ​។​“​ពួក​ចុះចាញ់​”​ក្លែងក្លាយ​ទាំងនេះ​គឺជា​ទាហាន​ស៊ីឈ្នួល​ដែល​ទីភ្នាក់ងារ​ស៊ើបការណ៍​សម្ងាត់​អាមេរិក​បាន​ចំណាយលុយ​ជាច្រើន​ដើម្បី​ចិញ្ចឹម​ទុក​។ ព្រះបាទ​នរោត្តម​សីហនុ​បាន​បន្ទូល​ថា “​វា​គឺជា​ជនបង្កប់​ក្នុង​ផ្ទៃក្នុង​យើង​។​”
​សង្គ្រាម​រាំ​រៃ​នៅ​កម្ពុជា​សម្រាប់​ពីរ​ទសវត្ស​បន្ទាប់មកទៀត សុទ្ធតែ​ចាប់​ផ្តើមឡើង​ដោយ​លន់នល់​-​ភ្នាក់ងារ​រដ្ឋប្រហារ “​តំណាងឱ្យ​អាម៉េរិក​”៕​សរន​