ដោយៈ ដកស្រង់​ពី​វចនានុក្រម សម្តេច​សង្ឃរាជ ជួន ណាត​

ដំឡាន់​

​កិរិយាវិសេសន៍​

​ដែលមាន​ភាសា​សម្ដី​សម្រាប់​ជាតិ​ខ្លួន​ងាស់ៗ មិន​ច្បាស់លាស់ ព្រោះ​អណ្ដាត​ធំ​ឬ​ព្រោះ​ងាស់​គល់​អណ្ដាត​
​មនុស្ស​ដំឡាន់​, សម្ដី​ដំឡាន់​; និយាយ​ដំឡាន់ ។​

​គុណសព្ទ​

​ដែលមាន​ភាសា​សម្ដី​សម្រាប់​ជាតិ​ខ្លួន​ងាស់ៗ មិន​ច្បាស់លាស់ ព្រោះ​អណ្ដាត​ធំ​ឬ​ព្រោះ​ងាស់​គល់​អណ្ដាត​
​មនុស្ស​ដំឡាន់​, សម្ដី​ដំឡាន់​; និយាយ​ដំឡាន់ ។​

​នាមសព្ទ​

​ឈ្មោះ​អំពៅ​មួយ​ប្រភេទ​ដើម​ធំៗ​
​អំពៅដំឡាន់ ។​

​ត​

​ព្យញ្ជនៈ​ទី ១ ក្នុង​វគ្គ​ទី ៤ ជា​ទន្តជៈ មាន​សំឡេង​កើត​ត្រង់​ប្រទល់​ធ្មេញ​, ជា​សិថិល​-​អឃោសៈ សំ​. បា​. ថា តៈ , មាន​សំឡេង​ផ្សេងគ្នា​អំពី ដ៎ៈ ឬ ត៎ៈ មុទ្ធជៈ​, ភាសា​ខ្មែរ​ថា ត​….​។​

​កិរិយាសព្ទ​

​ភ្ជាប់​, ភ្ជាប់​គ្នា​ឲ្យ​វែង​ទៅទៀត​
​តដៃ​ដែល​បាក់​, ត​ខ្សែ​ដែល​ដាច់​, ត​ខ្សែ​ឲ្យ​វែង​, តហប់ផ្ទះ​…​។​

​កិរិយាវិសេសន៍​

​ដែលជា​លំដាប់ៗ​គ្នា​, ដែលមាន​ពីមួយ​ទៅមួយ​, ពីនេះ​ទៅនោះ​
​ឮ​ត​ពី​គេ​មក​, ឮ​តៗ​គ្នា​, នាំ​តៗ​គ្នា​មក​; ផ្លូវ​ត​គ្នា​…​។​
​តដៃ កិ​. ប្រយុទ្ធ​ត​វិញ​, តស៊ូ​មកវិញ​ដោយ​ដៃ ឬ​ដោយ​គ្រឿង​ប្រហារ ។ ត​តប កិ​. ឆ្លើយឆ្លង​សងសម្ដី​, ជជែក​សង​ពាក្យសម្ដី​រកខុសរកត្រូវ ។​តតាំង កិ​. ប្រណាំងប្រជែង​សម្ដី​ដោយ​អាង​ភ័ស្តុតាង​, ត​ពាក្យសម្ដី ឬ ត​ដំណើរ​សេចក្ដី​ដោយមាន​ក្រយាតំណាំង ។ តតួ កិ​. វិ​. ដែល​តស៊ូ​គ្នា​តែមួយ​និង​មួយ​
​វាយ​តតួ​, ចំបាប់​តតួ​; តែមួយ​និង​មួយ​ឥតមាន​ថែម : ដូរគោ​តតួ ។​
​តទល់ កិ​. និយាយ​សើរើ​រកខុសរកត្រូវ​ទ​ល់​មុខ​គ្នា​, លើកទ័ព​ឬ​ពួក​កង​ទៅមក​ប្រឈម​ទល់​គ្នា ។ តទៅ និ​. រៀង​ទៅ​, ដរាប​ទៅ ។ តពីនេះទៅ និ​. រៀង​ពីនេះ​ទៅ​, តាំង​ពីនេះ​ដរាប​ទៅ ។ តពីនោះមក និ​. តាំងពី​នោះ​រៀងមក ។ តម​ក និ​. រៀងមក​, ដរាប​មក ។ តមាត់ ឬ តមាត់​ពាក្យ កិ​. ឆ្លើយឆ្លង​សងសម្ដី​មួយ​ម៉ាត់​ទៅមួយ​ម៉ាត់​មក​, សងសម្ដី​ទៅវិញទៅមក ។ តយុទ្ធ កិ​. ប្រយុទ្ធ​គ្នា​, ច្បាំង​គ្នា​, ចូលប្រឡូក​គ្នា ។ តវ៉ា កិ​. ជជែក​ប្រកែក​សើរើ​រក​ឲ្យ​ឃើញ​ពិត​ដោយ​មិនទាន់​សុខចិត្ត​, សើរើ​ថែមទៀត​ឲ្យ​អស់​ផ្លូវសេចក្ដី ។ តស៊ូ កិ​. តទល់​ស៊ូ​នឹង​គ្នា​ចំពោះមុខ​, ស៊ូ​ប្ដូរផ្ដាច់​មិនទាន់​ព្រម​ចាញ់​….​។​

​គុណសព្ទ​

​ដែលជា​លំដាប់ៗ​គ្នា​, ដែលមាន​ពីមួយ​ទៅមួយ​, ពីនេះ​ទៅនោះ​
​ឮ​ត​ពី​គេ​មក​, ឮ​តៗ​គ្នា​, នាំ​តៗ​គ្នា​មក​; ផ្លូវ​ត​គ្នា​…​។​
​តដៃ កិ​. ប្រយុទ្ធ​ត​វិញ​, តស៊ូ​មកវិញ​ដោយ​ដៃ ឬ​ដោយ​គ្រឿង​ប្រហារ ។ ត​តប កិ​. ឆ្លើយឆ្លង​សងសម្ដី​, ជជែក​សង​ពាក្យសម្ដី​រកខុសរកត្រូវ ។​តតាំង កិ​. ប្រណាំងប្រជែង​សម្ដី​ដោយ​អាង​ភ័ស្តុតាង​, ត​ពាក្យសម្ដី ឬ ត​ដំណើរ​សេចក្ដី​ដោយមាន​ក្រយាតំណាំង ។ តតួ កិ​. វិ​. ដែល​តស៊ូ​គ្នា​តែមួយ​និង​មួយ​
​វាយ​តតួ​, ចំបាប់​តតួ​; តែមួយ​និង​មួយ​ឥតមាន​ថែម : ដូរគោ​តតួ ។​
​តទល់ កិ​. និយាយ​សើរើ​រកខុសរកត្រូវ​ទ​ល់​មុខ​គ្នា​, លើកទ័ព​ឬ​ពួក​កង​ទៅមក​ប្រឈម​ទល់​គ្នា ។ តទៅ និ​. រៀង​ទៅ​, ដរាប​ទៅ ។ តពីនេះទៅ និ​. រៀង​ពីនេះ​ទៅ​, តាំង​ពីនេះ​ដរាប​ទៅ ។ តពីនោះមក និ​. តាំងពី​នោះ​រៀងមក ។ តម​ក និ​. រៀងមក​, ដរាប​មក ។ តមាត់ ឬ តមាត់​ពាក្យ កិ​. ឆ្លើយឆ្លង​សងសម្ដី​មួយ​ម៉ាត់​ទៅមួយ​ម៉ាត់​មក​, សងសម្ដី​ទៅវិញទៅមក ។ តយុទ្ធ កិ​. ប្រយុទ្ធ​គ្នា​, ច្បាំង​គ្នា​, ចូលប្រឡូក​គ្នា ។ តវ៉ា កិ​. ជជែក​ប្រកែក​សើរើ​រក​ឲ្យ​ឃើញ​ពិត​ដោយ​មិនទាន់​សុខចិត្ត​, សើរើ​ថែមទៀត​ឲ្យ​អស់​ផ្លូវសេចក្ដី ។ តស៊ូ កិ​. តទល់​ស៊ូ​នឹង​គ្នា​ចំពោះមុខ​, ស៊ូ​ប្ដូរផ្ដាច់​មិនទាន់​ព្រម​ចាញ់​….​។​

​តប​

​កិរិយាសព្ទ​

​ឆ្លើយ​វិញ​, ឆ្លើយ​ស្នង​, សង​វិញ​, ត​វិញ​
​តបសម្ដី​, តបសំបុត្រ​, តបគុណ ។​

​តិរច្ឆានកថា​

(​តិ​រ៉័​ច​ឆា​ន៉ៈ កៈ ថា​)

​នាមសព្ទ​

(​បា​.) សម្ដី​ទទឹងផ្លូវ​ធម៌​រប​ស់ស​ប្បុ​រស​…
​ក្នុង​វិន័យ​ខាង​ព្រះពុទ្ធសាសនា មាន​ពុទ្ធ​ប្បញ្ញត្តិ​ហាម​ពួក​បព្វជិត​មិន​ឲ្យ​ពោល​តិរច្ឆានកថា ។​

​តិះ​

​កិរិយាសព្ទ​

​និយាយ​រិះគន់​, និន្ទា​, ពេបជ្រាយ​នៅមុខ ឬ កំបាំង ។ ច្រើនតែ​ប្រើ​ផ្សំ​ជាមួយនឹង​ពាក្យ ដៀល ថា តិះដៀល “​តិះ​ផង ដៀល​ផង​” គឺ​ពោល​រិះគន់​, និន្ទា ឬ ពេបជ្រាយ​ផ្សេងៗ ពិត​ខ្លះ​មិន​ពិត​ខ្លះ ឬ​ខុស​ទាំងស្រុង​ក៏មាន ។ កាលពី​ក្នុង​បុរាណសម័យ​ព្រេងនាយ​, ដោយសារ​ប្រទេស​មាន​ព្រំដែន​ជាប់​គ្នា​, ខ្មែរ​និង​សៀម ធ្លាប់តែ​ទៅមក​ប្រាស្រ័យ​រកគ្នា​, ជនជាតិ​ទាំងពីរ​នេះ ក៏​តែងតែ​យកសម្ដី​គ្នា ពី​ជាតិ​មួយ​ទៅជា​តិ​មួយ​ទៅប្រើ​ឬ​យកមកប្រើ​ពុំ​ប្រកែប្រកាន់​អ្វី​ឡើយ​; ឯ​ខ្មែរ​យកសម្ដី​សៀម​មក​ប្រើ​ក៏​ក្រែល​ដែរ​, ដូចជា​សម្ដី​សៀម​ថា ហ្ម​ត គេ​អាន​ថា ហ្មុ​ត “​អស់​”, ខ្មែរ​យកមកប្រើ​សរសេ​រ​ជា ហ្មត់​, ឬ អ្នកខ្លះ​សរសេរ​ជា ម៉ត់ “​អស់​” ដែរ​; សៀម​ថា ហ្ម​ត​ចត អ​. ថ​. ហ្មុ​ត​ចុ​ត “​ស្អាត​, បរិសុទ្ធ​, ឥត​សៅហ្មង . . . “, ខ្មែរ​យកមកប្រើ​ជា ហ្មត់ចត់ ឬ អ្នកខ្លះ​សរសេរ​ជា ម៉ត់ចត់ ក៏មាន “​ស្អាត​, បរិសុទ្ធ​, ឥត​សៅហ្មង . . . ” ដែរ​, ឬ “​ប្រដិតប្រជី​, ម៉ឺងម៉ាត់ . . . “; សៀម​ថា ​ខ៏​ង​​រង អ​. ថ​. ខែ៎ង់រ៉ែង ឬ ខែ៏​ង​រ៉ែ​ង “​រឹងប៉ឹង​, មាំមួន​; ដែល​ប្រឹងប្រែង​ម៉ឺងម៉ាត់​”, ខ្មែរ​យកមកប្រើ​ជា ខែងរ៉ែង (​មាន​អត្ថន័យ​ដូច​សៀម​ដែរ​) ។​ល​។ សៀម​យកសម្ដី​ខ្មែរ​ទៅប្រើ​ច្រើន​ជា​អនេក​, ដូចជា ខ្ទម ជា ក​រះ​ទ្ទ់​ម អ​. ថ​. ក្រៈ​ថម់​; ខែ ជា ​ខេ អ​. ថ​. ខែ៎ “​ព្រះចន្ទ្រ​”; ខ្នែង ជា ​ខេ​នង អ​. ថ​. ខ្នែ៎ង​; តិះ ជា តិ អ​. ថ​. ទិ​; តំណិះ ជា តាំ​ហ្និ​; តិះដៀល ជា តិ​ត្យើ​ន អ​. ថ​. ទិតៀន ( មាន​អត្ថន័យ​ដូច​ខ្មែរ​ដដែល ផ្សេង​ពី​ខ្មែរ​ខ្លះ​បន្តិចបន្តួច​) ។​ល​។ ខ្មែរ​ដែល​ចេះ​សៀម​, ធ្លាប់​និយាយ​ប្រាស្រ័យ​ជាមួយនឹង​សៀម សៀម​ថា ទិ​, ថា តាំ​ហ្និ​; ថា ទិតៀន ក៏​ថា​តាម​សៀម​ដែរ​ទៅ ។ មិន​ត្រឹមតែ​និយាយ​ជាមួយនឹង​សៀម​ប៉ុណ្ណោះ​ឡើយ​, ទោះបី​និយាយ​នឹង​ខ្មែរ​គ្នាឯង ក៏​ថា ទិតៀន ដែរ​, ថែមទាំង​យល់ថា​ពាក្យ ទិតៀន មិនសូវ​ធ្ងន់​ខ្លាំង​ស្មើនឹង​ពាក្យ តិះដៀល​, ថែមទាំង​អ្នកខ្លះ​សរសេរ ទិតៀន​, ខ្លះ ទិទៀន​, ខ្លះ ទិច​ទៀន ផ្សេងគ្នា​ទៅទៀត​, ព្រោះ​មាន​ទម្លាប់​ផ្សេងៗ​គ្នា ។ សៀម​ថាស​ម្ដី​ខ្មែរ​មិន​ច្បាស់ តាម​សំឡេង​ដើម​,​គួរតែ​ខ្មែរ​ថា​តាម​សំឡេង​សម្ដី​របស់​យើង (​ជាការ​ប្រពៃ​) ។ នេះ​ជា​ប្រវត្តិ​នៃ​ពាក្យ តិះ ក្លាយជា ទិ​, តំណិះ ជា តាំ​ហ្និ​, តិះដៀល ជា​ទិតៀន​។​