​ដោយៈ ដកស្រង់​ពី​វចនានុក្រម​សម្តេច​សង្ឃរាជ ជួន ណាត​

​ប្រតេក​

​បរិវារ​សព្ទ​

​ពាក្យ​សម្រាប់​និយាយ​ផ្សំ​នឹង​ពាក្យ ប្រតាក ថា​
​ប្រតេកប្រតាក គឺ​ប្រតាក​ច្រើន​អន្លើ​, ប្រតាក​ខ្លាំង ។​

​ប្រលោមលោក​

(​ប្រ​ល៉ោ​ម​លោក​)

​នាមសព្ទ​

​រឿង​ប្រលោម​ចិត្ត​មនុស្សលោក គឺ​រឿង​ដែល​អ្នក​តែង​ប្រតិដ្ឋ​ប្រដូច​ឡើង ដោយ​ឥតមាន​ច្បាប់ដើម​ជា​ការណ៍​ពិត​ប្រាកដជា​គោល​ចារឹក​ឡើយ ។ ប្រលោមលោក នេះ ក្នុងសម័យ​ពី​ដើម​ហៅ សាស្ត្រាល្បែង ឬ រឿង​ល្បែង​, ខាង​សម្រាយ​ច្រើនតែ​តែង​ជា​ពាក្យកាព្យ ដូចជា​សាស្ដ្រាល្បែង​ផ្សេងៗ​មាន​ច្រើន​ឈ្មោះ​មាន​សាស្ដ្រា ស័ង្ខ​សិល្ប៍​ជ័យ​, លក្សណ​វង្ស​, ហង្ស​យន្ដ​, ជិនវង្ស ជាដើម​; ខាង​បាលី​ច្រើនតែ​ជា បកិណ្ណកៈ ឬ វេយ្យាករណបាឋ គឺជា​ពាក្យ​បាលី​រាយៗ ជួន​មាន​គាថា​បាលី​បញ្ចូលមក​ខ្លះ​ដោយ​អន្លើៗ​ដូច បញ្ញា​ស​ជាតក ជាដើម​, រឿង​ឬ​សាស្ដ្រា​ទាំងនោះ ទោះជា​កាព្យ​សម្រាយ​ក្ដី ជា​បាលី​ក្ដី ហៅថា សាស្ដ្រាល្បែង ឬ រឿង​ល្បែង ដូចគ្នា​, ត្រូវ​គ្នា​នឹង​រឿង​ឬ​សាស្ដ្រា​, សៀវភៅ ប្រលោមលោក សម័យ​បច្ចុប្បន្ននេះ ។ ប៉ុន្តែ​, តាម​ការពិនិត្យ​, ឃើញថា ប្រលោមលោក សម័យ​ឥឡូវនេះ មាន​៣​ប្រភេទ​គឺ ប្រលោមលោក​ស្នេហា​, ប្រលោមលោក​កសាង​ជីវភាព​ខ្លួន​, ប្រលោមលោក​ប្រវត្តិសាស្ដ្រ​, ទាំង​៣​ប្រភេទ​នេះ សុទ្ធ​តែមាន​អត្ថន័យ​ផ្សេង​ទីទៃ​ពីគ្នា . . . ( ម​. ព​. ជីវភាព​, ប្រវត្តិសាស្ដ្រ ( ក្នុង​ពាក្យ បវត្តិ ឬ ប្រវត្តិ ) ស្នេហា ផង ) ។ សាស្ដ្រា​ល្បើក ក្នុងសម័យ​ពី​ដើម ដូចជា ល្បើកជូជក​, ល្បើកមហារាជ ដែល​គេ​លើក​បំផ្លើស ក្នុង​រឿង​មហាជាតក៍​ជាដើម ក៏​រាប់​ថា​ជា ប្រលោមលោក បានដែរ ព្រោះ​គេ​តែង​ឡើង​គ្រាន់​នឹង ប្រលោម ឲ្យ​អ្នកអាន​អ្នក​ស្ដាប់​សើច​សប្បាយ ហៅថា ល្បើក​ប្រលោមលោក (​មើល​ក្នុង​ពាក្យ ល្បើក ទៀតផង​) ។​

​ប្រាក្រឹត​

(—​ក្រិត​)

​នាមសព្ទ​

( សំ​. ប្រា​ក្ឫ​ត ) ឈ្មោះ​ភាសា​កណ្ដាល ( គ្រាមភាសា ) នៃ​ជនជាតិ​ឥណ្ឌា​ទាំងឡាយ ច្រើន​ប្រទេស មាន​តាំងពី​ក្នុង​បុរាណកាល​ព្រេងនាយ ដរាប​មកដល់​សម័យ​បច្ចុប្បន្ន​, ទាំង អ​យ៌​ក​ជន ក្នុង សក្ករដ្ឋ ( នេ​ប៉ាល ) ជា​ជាតិភូមិ​នៃ​ព្រះ​សក្យមុនី​សម្ពុទ្ធ ក៏​ប្រើ​ភាសា ប្រាក្រឹត ដែរ ( បារ​. Dialecte ) ។ ប្រាក្រឹត នេះ​មាន​អត្ថន័យ​ថា ប្រក្រតី​, ធម្មតា​, សាមញ្ញ ក្លាយ​មកពី​ប្រភពដើម​នៃ​ពាក្យ​សំស្ក្រឹត​ជា​ភាសា​សម្រាំង​ថា ប្រ​ក្ឫ​តិ “​ប្រក្រតី​” ប៉ុន្តែ​មាន​ទំនង​គួរ​ឲ្យ​ហៅថា ភាសា​ផ្សែផ្សំ ឬ ភាសា​បំប្លែង ទៅវិញ ពីព្រោះ​មាន​ដើម កំណើត​ជា​ភាសាសំស្ក្រឹត​ខ្លះ​ជា​ភាសាបាលី​ខ្លះ គ្រាន់តែ​បំប្លែង​ចេញ​ឲ្យ​ឃ្លាត​ពី​ប្រភពដើម ប៉ុណ្ណោះ ពុំមែន​ជា​សំស្ក្រឹត​ពុំមែន​ជា​បាលី​សុទ្ធសាធ ទាំង​ពុំមែន​ជា​សន្ដាន​នៃ​ភាសា ឥណ្ឌូ​-​អឺ​រូប ចូល​លាយ​ផង​ទេ​, ប្រាក្រឹត នេះ​ជាស​ម្ដី​ប៉ះប៉ុន​ផ្សែផ្សំ​កាឡៃ​ឲ្យ​កើតមានឡើង សម្រាប់​និយាយ​សម្រាប់​សរសេរ​តាម​គួរ​ដល់​ការ​ស្រួល​រាល់​ជាតិ​ប៉ុណ្ណោះឯង ។ ប្រាក្រឹត នេះ​មានឈ្មោះ​ផ្សេងៗ​គ្នា​, បើ​រាប់​ដោយ​សង្ខេប មាន​៥​ឈ្មោះ​គឺ ១- ឝៅ​រ​សេនី ( សៅ​រ៉ៈ​សេនី Çaurasenī ) ប្រាក្រឹត​ជា​សម្ដី​របស់​ជន​អ្នក​នៅក្នុង​រដ្ឋ ឝូ​រ​សេន ( សូ​រ៉ៈ​សេ​ន៉ៈ Çūrasena គឺ​រដ្ឋ ម​ថូ​រា Mathūrā ក្នុងសម័យ​តម​ក ) ។ ប្រាក្រឹត នេះ​មាន​លំនាំ​ស្រដៀង​នឹង​បាលី​ដោយ​អន្លើៗ​ដែរ ប៉ុន្តែ​ច្រើន​បំប្លែង​អក្សរ អឃោសៈ ជា ឃោសៈ ដូចជា​បាលី​ថា ប​តិ​ត “​ដែល​ធ្លាក់​ឬ​ជ្រុះ​ហើយ​” បំប្លែង​ជា ប​ទិ​ទ​; យ​ថា “​យ៉ាងណា​” ជា យ​ធា ជាដើម ។ ២- មហា​រា​ឞ្ត្រី ( មហារាស្ត្រី Mahārāstri ភាសា​អ្នក មហារាស្ត្រ ទ​ក្ខិ​ណា​បថ ភាគ​ខាងលិច គឺ​រដ្ឋ ឌេ​ក្ក័​ន ខាងលិច Dekkan Occidental ) ជា​ប្រាក្រឹត​បំប្លែង​អក្សរ​ឃ្លាត​ពី​សំស្ក្រឹត​ដោយ​ច្រើន ដូចជា ឧទក “​ទឹក​” បំប្លែង​ជា ឧ​អ​អ​; ក​បិ “​ស្វា​” ជា ក​ឥ​; សុខ “​សុខ​” ជា សោ​ក្ខ ជាដើម ។ ៣- មាគធី ( Māgadhī ) ប្រាក្រឹត​របស់​ជន​អ្នក មគធរដ្ឋ គឺ​រដ្ឋ ពិ​ហារ ( Bihār ) សម័យ​បច្ចុប្បន្ន​, បំប្លែង​អក្សរ​ខុសពី​សំស្ក្រឹត​និង​បាលី​ដោយ​ច្រើន​ដូចជា សំ​. បុត្រ​ស្យ “​នៃ​កូន​ឬ​ដល់​កូន​” បំប្លែង​ជា បុត្ត​ឝ្ឝ ( Puttaçça ); រាជា​នស៑ ( រាជា​ន័​ស ) “​ស្ដេច​ទាំងឡាយ​” ជា លា​អា​ណោ ( Lā-āṇo ); រញ្ញា ( បា​. ) “​ដែល​ស្ដេច​” ជា លា​ជិន ( Lājina ); អត្ត​នា ( បា​. ) “​ដោយ​ខ្លួនឯង​” ជា​អតន ( Atana ); ជាយ​តេ “​កើត​, ប្រសូត​” ជា យាយ​តេ ( Yāyate ) ជាដើម ។ ៤- អ​ភ្រំ​ឝ ( អ័​ប​-​ភ្រ័​ម​-​សៈ Abhraṃça ) ជា​ប្រាក្រឹត​រាយរង​ទន់ខ្សោយ​កើតមាន​ក្នុង​ប​ច្ឆា​សម័យ ជា​សម្ដី​ផ្សែផ្សំ​របស់​អ្នក​ចុងកាត់មាត់ញក ផ្សាយ​ចូលមក​ខ្លះ ក្នុង​រដ្ឋ​នានា​ក្នុងប្រទេស​ឥណ្ឌា មិន​ពេញលក្ខណៈ​ជា​ភាសា​ប្រាក្រឹត​ទេ ។ ៥- បៃ​ឝា​ចី ( ប៉ៃ​សា​ចី Paiçācī ) ប្រាក្រឹត​ជាស​ម្ដី​បិសាច គឺ​សម្ដី​ខ្មោច​, ច្រើន​បំប្លែង​អក្សរ ឃោសៈ ជា អឃោសៈ ( ជា​សម្ដី​អ្នករបាំ ) ដូចជា នគរ “​ក្រុង​” ជា នករ​; គុរុ “​ធ្ងន់​; យូរ​; គ្រូ​” ជា កុ​រុ ជាដើម ។ ភាសា​ខ្មែរ​យើង​មិនមាន​ឈ្មោះថា​មាន ប្រាក្រឹត ដូច​ឥណ្ឌា​ទេ ប៉ុន្តែ​បើ​និយាយ​ដោយ​ការ​ធៀប​ប្រដូច​ទៅនឹង​ឥណ្ឌា ក៏​មានការ​បំប្លែង​សំ​ស្ត្រឹ​ត​និង​បាលី ឲ្យ​ឃ្លាត​ចាក​ប្រភពដើម​ក្រែល​ដែរ ដូចជា នគរ បំប្លែង​ជា អង្គរ​; នង្គ័ល ជា អង្គ័ល​; យមរាជ ជា ជម​រាជ ( ជំ​រាច ); សៃ​ន្យា​ភិ​មុខ ឬ សេនា​ភិ​មុខ ជា ស្នា​ភិ​មុខ​; សេនា​ធិ​រាជ ឬ សៃ​ន្យា​ធិ​រាជ ជា ស្នា​ធ្រា​ជ​, សៃ​ន្យ ( សែន ) ជា ស្រែន្យ​; សៃ​ន្យា​នុ​ជិត ឬ សេនា​នុ​ជិត ជា ស្រែ​ន​អ​ញ្ជិ​ត​, វៃ​ទ្យ ជា ពេទ្យ ឬ ពែទ្យ ជាដើម​; សព្ទ​អារក្ស ឬ សម្ដី​មេមត់ ក៏​គួរ​ហៅថា បៃសាចី បានដែរ​, ប៉ុន្តែ​យើង​នឹង​និយាយ​ឲ្យ​ពេញមាត់​ថា​ខ្មែរ​មាន ប្រាក្រឹត ដូច​ឥណ្ឌា​ខ្លះ​ដែរ​ក៏​ពុំ​កើត ពីព្រោះ ប្រាក្រឹត នោះ​មានឈ្មោះ​ចំពោះតែ​ក្នុង​ជម្ពូទ្វីប​គឺ​ឥណ្ឌា​ឯណោះ​យូរអង្វែង​ណាស់​ហើយ ។ ល ។​

​ប្រាំង​

​គុណសព្ទ​

​ឈ្មោះ​រដូវក្ដៅ​រាំង​ឥត​ទឹកភ្លៀង​; ដែលមាន​នៅក្នុង​សម័យ​រាំងភ្លៀង​ឬ​ទាក់ទង​ដោយ​រដូវ​រាំង ឥតមាន​ទឹកភ្លៀង : រដូវប្រាំង​, ខែប្រាំង ។ ស្រែប្រាំង ស្រែ​សម្រាប់​ស្ទូង​បានតែ​ក្នុង​រដូវប្រាំង ។ ស្រូវប្រាំង​, ពោត​ប្រាំង ស្រូវ​, ពោត ដែល​ស្ទូង ដែល​ដាំ​ក្នុង​រដូវប្រាំង ។ ព​. ទ​. បុ មនុស្ស​ប្រាំង ឬ មនុស្ស​ខែប្រាំង មនុស្ស​ដែល​កំណាញ់​ស្វិតស្វាញ សូម្បី​មាន​ស្មូម​មកឈរ​ស្រែក​សូមទាន​នៅមុខ​ផ្ទះ ក៏​ឥត​ដែល​ឲ្យ​ទាន​ដល់​តិចតួច​ឡើយ ( និយាយ​ដោយ​កាត់​ខ្លី​ថា : ប្រាំង​, ខែប្រាំង ឬ មនុស្ស​រាំងភ្លៀង ឬថា​ត្រឹមតែ រាំងភ្លៀង ក៏បាន ) ។ ខែប្រាំង​រាំងឫស (​ព​. សា​.) ខែប្រាំង​រាំង​ក្រទាំង​ដី​ស្ងួត​រាល់​អន្លើ ។​

​នាមសព្ទ​

​ឈ្មោះ​រដូវក្ដៅ​រាំង​ឥត​ទឹកភ្លៀង​; ដែលមាន​នៅក្នុង​សម័យ​រាំងភ្លៀង​ឬ​ទាក់ទង​ដោយ​រដូវ​រាំង ឥតមាន​ទឹកភ្លៀង : រដូវប្រាំង​, ខែប្រាំង ។ ស្រែប្រាំង ស្រែ​សម្រាប់​ស្ទូង​បានតែ​ក្នុង​រដូវប្រាំង ។ ស្រូវប្រាំង​, ពោត​ប្រាំង ស្រូវ​, ពោត ដែល​ស្ទូង ដែល​ដាំ​ក្នុង​រដូវប្រាំង ។ ព​. ទ​. បុ មនុស្ស​ប្រាំង ឬ មនុស្ស​ខែប្រាំង មនុស្ស​ដែល​កំណាញ់​ស្វិតស្វាញ សូម្បី​មាន​ស្មូម​មកឈរ​ស្រែក​សូមទាន​នៅមុខ​ផ្ទះ ក៏​ឥត​ដែល​ឲ្យ​ទាន​ដល់​តិចតួច​ឡើយ ( និយាយ​ដោយ​កាត់​ខ្លី​ថា : ប្រាំង​, ខែប្រាំង ឬ មនុស្ស​រាំងភ្លៀង ឬថា​ត្រឹមតែ រាំងភ្លៀង ក៏បាន ) ។ ខែប្រាំង​រាំងឫស (​ព​. សា​.) ខែប្រាំង​រាំង​ក្រទាំង​ដី​ស្ងួត​រាល់​អន្លើ ។​

​ប្រែ​

​កិរិយាសព្ទ​

​ត្រឡប់​, ងាក​, បែរ​, ឃ្លាត​ចាក​ប្រក្រតី​; ផ្លាស់​; បំបែរ​; បង្វែរ​; ក្លាយ : ប្រែខ្លួន បំបែរ​ខ្លួន​ឲ្យ​ត្រឡប់​ពី​ម្ខាង​ទៅ​ម្ខាង​; ប្រែគំនិត ផ្លាស់​គំនិត​; ប្រែចិត្ត ងាកចិត្ត​; ប្រែទំនុក ផ្លាស់​ទំនុក​; ប្រែធាតុ បង្វែរ​ធាតុ​ឲ្យ​បែរ​ផ្សេង​ចាក​ប្រក្រតី​ដើម​; ប្រែប្រួល ប្រែ​ចុះ​ប្រែ​ឡើង ឬ​ប្រែ​ត្រឡប់​ខុសពី​ប្រក្រតី​ដើម​; ប្រែពាក្យ ឬ ប្រែសម្ដី បំបែរ​ពាក្យ​ឬ​សម្ដី​ឲ្យ​ឃ្លាត​ខុសពី​ដំណើរ​ដើម​; ប្រែភាសា ស្រង់សេចក្ដី​ពី​ភាសា​មួយ​ជា​ភាសា​ផ្សេង ។ ប្រែរយ ន​. គម្ពីរ​, សាស្ដ្រា​ដែល​អ្នកប្រាជ្ញ​បាន​ប្រែ​ចេញពី​បាលី ចងក្រង​ជា​ពាក្យរាយ ពុំមែន​ជា​ពាក្យកាព្យ​ទេ ប៉ុន្ដែ​មាន​ចួន​រណ្ដំ​ជា​កម្រងកែវ​ខ្លះ​ដោយ​អន្លើៗ : គម្ពីរ​ប្រែរយ​, សាស្ដ្រា​ប្រែរយ ។ ប្រែ​រៀង​សេចក្ដី កិ​. ប្រែ​ពី​ភាសា​មួយ​មកជា​ភាសា​មួយ ដូចជា​ប្រែ​ពី​បាលី​មកជា​ខ្មែរ​ជាដើម​, ក្នុង​ប្រយោគ​នីមួយៗ មួយ​សង្កាត់ៗ បណ្ដោយ​ពី​ខាងដើម​រៀង​ទៅតាម​ដំណើរ​សេចក្ដី​មកជា​ខ្មែរ ។ ព​. ផ្ទ​. ប្រែ​លោត​ប្រយោគ ។ ប្រែ​លោត​ប្រយោគ ( —​យោក ) កិ​. ប្រែ​ពី​បាលី​ឬ​ពី​សំស្ក្រឹត​ក្នុង​ប្រយោគ​មួយៗ​មកជា​ខ្មែរ ដោយ​លោត​ផ្លោះ​តាម​ដំណើរ​សេចក្ដី​ខ្មែរ ។ ព​. ផ្ទ​. ប្រែ​រៀង​សេចក្ដី ។ ប្រែ​សាច់​ប្រែ​ឈាម ក្លាយ​សាច់ឈាម​ឃ្លាត​ខុសពី​ភាព​មុន ។ ប្រែសម្បុរ ក្លាយ​សម្បុរ​ខុសពី​ប្រក្រតី​ដើម ។ ល ។​