​ដោយៈ ដកស្រង់​ពី​វចនានុក្រម​សម្តេច​សង្ឃរាជ ជួន ណាត​

​ហោ​

​កិរិយាសព្ទ​

( ស​. ហ្ច់ អ​. ថ​. ហ “​ខ្ចប់​” ) ខ្ចប់​ដោយ​ក្រដាស​ជា​កញ្ចប់​ខ្ពស់​ច្រឡោ​ឬ​ជា​រាង​បួន​ជ្រុង​
​ហោ​ស្ករ​-​ស ។​
​រុំ​សព​ឥស្សរជន​មាន​ក្សត្រិយ៍​ទ្រង់​រាជ្យ​ជាដើម​
​ហោព្រះ​បរមសព​, ហោព្រះសព​, ហោសព​(​ប្រើ​តាម​ថ្នាក់​ឥស្សរជន​) ។​

​នាមសព្ទ​

( ស​. ហ្ច់ អ​.​ថ​. ហ “​កញ្ចប់​” ) កញ្ចប់​ដែល​ខ្ចប់​ជា​រាងច្រឡោ​ឬ​ជា​រាង​បួន​ជ្រុង​
​ឈើគូស​មួយ​ហោ​, បារី​ថ្នាំខ្មែរ​មួយ​ហោ ។​
​ចំនួន​អំបោះ ២០ ដុំ ( ក្នុង​មួយ​ដុំ​១០​ប៉ោយ ក្នុង​មួយ​ប៉ោយ ៧ កម្រង ក្នុង​មួយ​កម្រង ៨០ សរសៃ​
​អំបោះ​មួយ​ហោ ។​

​គុណសព្ទ​

​ដែលមាន​សាច់​ប៉ោង​ឬ​ជ្រួញ​ខ្លះ​ដោយ​អន្លើ​មិន​រាបស្មើ ( ចំពោះតែ​វត្ថុ​មាន​សាច់​ទន់ យ៉ាងដូច​សំពត់​ឬ​ក្រដាស​ជាដើម​ដែល​ដេរ​ឬ​បត់​, ខ្ចប់​ជា​ជាន់ )
​សង្ឃាដី​ឡើងសាច់​ហោ​មួយ​ផ្ទាំង​; ដេរ​ប្រយ័ត្ន​កុំ​ឲ្យ​ហោ !

​គុណសព្ទ​

( ចិ​. ) ល្អ​; ត្រូវ​
​ធ្វើ​យ៉ាងហ្នឹង​មិន​ហោ​ទេ ! ( ព​. សា​. ) ។​

​នាមសព្ទ​

( ស​. ហ្ច អ​. ថ​. ហ៎ ) មន្ទីរ ។ ហោគ្រឿង មន្ទីរ​ទុក​គ្រឿង​ទ្រង់​សម្រាប់​ព្រះរាជា ឬ​មន្ទីរ​សម្រាប់​ព្រះរាជា​ទ្រង់​សោយ​ព្រះ​ក្រយាស្ងោយ ( ធ្វើ​ក្នុង​ព្រះបរមរាជវាំង ) ។ ហោណ័ង ឬ​ហោណាំង ( ស​. ហ្ច​ន័់​ង អ​. ថ​. ហ៎ណ័ង “​ផ្ទះ​សម្រាប់​អង្គុយលេង​ឬ​សម្រាប់​ទទួលភ្ញៀវ​” ) ផ្ទះ​តូច​ទទឹង​ពី​ខាងមុខ​ត​ភ្ជាប់​ពី​ផ្ទះ​ធំ​មក បណ្ដោយ​ប្រវែង​គ្នា​នឹង​ទទឹង​ផ្ទះ​ធំ​សម្រាប់​អង្គុយ​ឬ​ដេក​រំហើយ​សម្រាកកាយ​ឬ​សម្រាប់​ទទួលភ្ញៀវ ។ ហោត្រ័យ ឬ ហោត្រៃ ( ស​. ហ្ច “​មន្ទីរ​” +​សំ​. ត្រ​យ​ឬ​ត្រៃ “៣” ) មន្ទីរ​តម្កល់​គម្ពីរ​ព្រះ​ត្រៃបិដក​ឬ​តម្កល់​គម្ពីរ​ផ្សេងៗ​ផង​ក៏បាន​, ធម្មមន្ទីរ​( ធ្វើ​តែ​ក្នុង​ទីវ​ត្ត ) ។ ហោព្រះ មន្ទីរ​តម្កល់​សុទ្ធតែ​ព្រះ​ពុទ្ធរូប​ច្រើន​ព្រះអង្គ (​ធ្វើ​តែ​ក្នុង​ទីវ​ត្ត​និង ក្នុង​ព្រះបរមរាជវាំង ) ។ ហោព្រះអដិ្ឋ មន្ទីរ​តម្កល់​ព្រះ​អដ្ឋិ​នៃ​ក្សត្រិយ៍​ទ្រង់​រាជ្យ និង​ព្រះ​អដ្ឋិ​នៃ​ក្សត្រា​ក្ស​ត្រី​ទាំងឡាយ ( ធ្វើ​ក្នុង​ព្រះបរមរាជវាំង ) ។​ល​។​

​អង្គ​

(​អង់​)

​នាមសព្ទ​

( សំ​. បា​. ) អវយវៈ​, រូប​, តួ​រូប​, កាយ​, រាងកាយ​, ខ្លួន​, ខ្លួនប្រាណ​; ភាគ​; ចំណែក​នៃ​រាងកាយ​; ប្រភេទ​; សេចក្តី​ដែល​ចែក​ឲ្យ​ឃើញ​ចំនួន​; រូប​សេចក្ដី​; លក្ខណៈ​; ហេតុ​, ការណ៍​, ដើមហេតុ ។ អង្គកាយ រូប​កាយ​, រូបអង្គ​, ខ្លួនប្រាណ​, តួខ្លួន ។ អង្គការ បែបផែន​, របៀប​រៀបចំ​កិច្ច​ការដែល​រដ្ឋ​ឬ​ក្រុម​រាជការ​ណាមួយ​បង្កើតឡើង​ដើម្បី​ប្រព្រឹត្ត​ទៅកាន់​សេចក្ដីចម្រើន​; ទីកន្លែង​ចាត់ការ​ធំៗ : អង្គការ​នយោបាយ​, អង្គការ​របស់​រដ្ឋ ។ អង្គការសហប្រជាជាតិ អង្គការ​របស់​ប្រជាជាតិ​រួមគ្នា​, អង្គការ​អន្តរជាតិ ឬ​ជាតិ​នានា​ដែល​ស្ម័គ្រចិត្ត​ប្រតិបត្តិ​តាមច្បាប់​រដ្ឋធម្មនុញ្ញ​សហប្រជាជាតិ ដើម្បី​រក្សា​ការពារ​នូវ​សន្តិភាព​នៃ​ពិភពលោក ។ អង្គកំណើត អវយវៈ​សម្រាប់​បង្កើតកូន ( អង្គជាត ) ។ អង្គជៈ ( អង់​-​គៈជៈ ) បុត្រ ( កូនប្រុស ) ។ អង្គជា ( អង់​-​គៈ​— ) បុត្រី ( កូនស្រី )​។ អង្គជាត ( អង់​-​គៈ​— ) លិង្គ​, យោនី ( ខ្មាស​បុរស​ឬ​ស្ត្រី ) ។ អង្គណ ឬ អង្គណៈ ( អង់​-​គន់ ឬ —​គៈនៈ ) ទីលាន​; ទីទួល​; ទីលាន​ឬ​ទីវាល​សម្រាប់​លេងល្បែង​, ទីលានកីឡា ។ ព​. ប្រ​. កិលេស​, មន្ទិល​ឬ​គ្រឿង​សៅហ្មង​ចិត្ត ។ អង្គទូត ( អង់​-​ទូត ) អង្គការ​ផ្នែក​ខាង​ទូត​, មុខក្រសួង​ទូត​ព្រមទាំង​បុគ្គលិក​នៃ​ស្ថានទូត​ផង ។ អង្គបញ្ញត្តិ ( អង់​-​ប័​ញ​-​ញ៉ា​ត់ ) បញ្ញត្តិ​ដោយមាន​ហេតុ​ជា​គ្រឿង​កំណត់​; ហេតុ​ឬ​លក្ខណៈ​ដែល​លើក​ឡើងជា​គ្រឿង​កំណត់​បាន ។ អង្គបទ ( អង់​-​គៈ​បត់ ) មេរៀន​ដែល​ប្រែ​ពី​ភាសា​ខ្លួន​ទៅជា​ភាសា​ដទៃ ( ព​. វ​. ) ។ អង្គបរាមាស ( អង់​-​គៈ​ប៉ៈ​រ៉ា​ម៉ាស ) ការ​ស្ទាបអង្អែល​ខ្លួនប្រាណ ។ អង្គបរិច្ចាគ ( អង់​-​គៈ​ប​-​រ៉ិ​ច​-​ចាក ) ការលះបង់​ខ្លួន​ឲ្យ​ទាន​ទៅ​ស្មូម ។ អង្គប្បច្ចង្គ ឬ អង្គប្បច្ចង្គា ( អង់​-​គ័​ប​-​ប៉័​ច​-​ច័ង ឬ —​ប៉័​ច​-​ច័ង​-​គា​; បា​. < អង្គ + ប​តិ​-​អង្គ​, ប​តិ > ប​ច្ច​; សំ​. អង្គប្រត្យង្គ ឬ អង្គប្រត្យាង្គ < អង្គ + ប្រតិ​-​អង្គ​, ប្រតិ > ប្រ​ត្យ ) អវយវៈ​តូច​និង​ធំ​, ប៉ែក​ឬ​ភាគ​តូចធំ​នៃ​រាងកាយ ។ អង្គប្បហារ ឬ —​ប្រហារ ( អង់​-​គ័​ប​-​ប៉ៈ​ហា ឬ —​ប្រៈ​— ) ការ​ប្រហារ​រូប​កាយ ( មាន​វាយ​, កាប់​ជាដើម ) ។ អង្គពិកល ឬ —​វិកល ( អង​-​គៈ​ពិ ឬ —​វិ​-​កល់ ) វិកល​អវយវៈ ( មាន​ឆែបមាត់​, ខ្វាក់ភ្នែក​ជាដើម )​។ អង្គពិការ ឬ —​វិការ ( អង់​-​គៈ​— ) ពិការ​អវយវៈ ( មាន​បាក់ដៃ​, បាក់ជើង​ជាដើម ) ។ អង្គភាព ( អង់​-​គៈ​ភាប ) ភាព​រូប​កាយ ។ អង្គភេទ ( អង់​-​គៈ​ភេត ) ដំណើរ​ផ្សេង​រូប​កាយ​គ្នា​, ដំណើរ​មាន​រូប​កាយ​ខុសគ្នា​, ការ​បែក​ឬ​បាក់​អវយវៈ ។ អង្គមង្គានុសារី ( អង់​-​គៈ​ម័​ង​-​គា​-​នុ​សា​រ៉ី​; បា​. < អង្គ + ម​-​អាគម + អង្គ + អនុ​-​សារី ) ខ្យល់​ដែល​បក់​ទួទៅ​តាម​អវយវៈ​តូចធំ ឲ្យ​កម្រើក​កាយ​កម្រើក​វាចា​បាន ( ហៅ អង្គា​នុ​សារី ក៏បាន < អង្គ + អនុ​សារី ) ។ អង្គមន្ត្រី ( អង់​-​គៈ ឬ អង់​-​មន់​-​ត្រី ) មន្ត្រី​ថ្នាក់ខ្ពស់​ជា​អ្នក​ប្រឹក្សា​ការ​ផែនដី​ជាមួយនឹង​ព្រះរាជា ។ អង្គមន្ត្រី សភា សភា​នៃ​ពួក​អង្គមន្ត្រី ។ អង្គរក្ខ ឬ​—​រក្ស ( អង់​-​គៈរ័ក​, បុរាណ​ច្រើន​ថា អង់​-​គ្រ័ក ) ទាហាន​រក្សា​អង្គ​ព្រះរាជា ( ម​. ព​. ពល ២ ន​. និង រាជង្គរក្ខ ក្នុង​ពាក្យ រាជ ផង ) ។ អង្គវិក្ខេប ឬ —​វិក្ខេប​ន៍ ( អង់​-​គៈ​វិក​-​ខែ​ប ) ដំណើរ​ឬ​លំនាំ​ងាក​បែរ​, កម្រើក​, លើកដាក់​នៃ​អវយវៈ ( មាន​វាសដៃ​, លើកជើង​ជាដើម ) ។ អង្គវិជ្ជា ឬ —​វិទ្យា ( អង់​-​គៈ​— ) វិជ្ជា​ទាយ​លក្ខណៈ​រូប​កាយ ។ អង្គសន្ធិ ( អង់​-​គៈស​ន់​-​ធិ ) តំណ​ឬ​សន្លាក់​នៃ​អវយវៈ ។ អង្គសមនិធិ ( អង់​-​គៈសៈ​ម៉ៈ​និ​-​ធិ ) កំណប់ទ្រព្យ​ស្មើដោយ​ខ្លួនប្រាណ គឺ​ចំណេះវិជ្ជា​ដែល​បាន​រៀន​ចេះ​ចាំ​ហើយ​ជាប់​នៅ​នឹង​ប្រាណ​ជានិច្ច : វិជ្ជា​គ្រប់យ៉ាង​ជា​អង្គសមនិធិ ។ អង្គសម្ផស្ស ( អង់​-​គៈ​សំ​-​ផស់ ) ការ​ប៉ះ​, ទង្គុក​, ទង្គិច​ត្រូវ​រាងកាយ​គ្នា ។ អង្គសីល ( អង់​-​សិ​ល ) ប្រភេទ​ប្រាប់​ដំណើរ​ដាច់​ឬ​ជាប់​សីល ( ដូច​យ៉ាង បាណាតិបាត មាន​អង្គ ៥ គឺ ១- សត្វមានជីវិត​; ២- ដឹងថា​សត្វមានជីវិត​; ៣- គិត​នឹង​សម្លាប់​; ៤- តាំង​ព្យាយាម​នឹង​សម្លាប់​; ៥- សត្វ​ស្លាប់​ដោយ​ព្យាយាម​នោះ ) ។ ល ។ អង្គាវយវៈ ( អង់​-​គា​-​វៈយៈ​វៈ​; សំ​. បា​. អង្គ + អវយវ ) អវយវៈ​ទាំង​អស់នៃ​រាងកាយ ( ប្រើ​ជា អង្គា​ព្យ​ព ក៏បាន​, អ​. ថ​. អង់​-​គា​-​ព្យ​ប់​; កា្ល​យមក​ពី អង្គ + អវយវ​, ផ្លាស់ វ ទាំងពីរ​តួ​ជា ព​, ព ខាងដើម​ផ្សំ​នឹង យ ជា ព្យ ) ។ ល ។​

​នាមសព្ទ​

​អង្គជាត​ព្រះ​ឥសូរ​ឬ​សិវលិង្គ ។ ខ្មែរ​សម័យបុរាណ​ហៅ​ថ្ម​ដែល​ធ្វើជា​រូប​សិវលិង្គ​ថា អង្គ ( ហៅ​កាត់​ខ្លី​មកពី​ពាក្យ អង្គជាត ), ហៅ​ថ្ម​រូប​ឧមាយោនី ( និមិត្ត​នាង​ឧមា ) ថា បំពង់​ខ្ចី​; ទឹក​ដែល​ស្រោច​លើ​ថ្ម​ទាំងពីរ​ប្រភេទ​នោះ ( សូមពរ​ស្រីសួស្តី . . . ) ហៅថា ទឹក​អង្គ​បំពង់​ខ្ចី ។ ក្នុងសម័យ​ដែល​ខ្មែរ​កំពុងកាន់​សាសនាព្រាហ្មណ៍​ពេញទី​, ឥស្សរជន​និង​ប្រជាជន ច្រើន​ជីក​ស្រះ​សាង​អង្គ​ទុក​ជាទីគោរព​ក្នុង​ទីប្រជុំជន​មួយៗ សឹង​នៅមាន​រូប​និង​ឈ្មោះ​ជាប់​មកដល់​សព្វថ្ងៃនេះ​ច្រើន​អន្លើ ដូច​យ៉ាង អង្គតាសោម​, អង្គតារាជ​, អង្គស្នួល ជាដើម ( ម​. ព​. អង្គ ន​. ផង ) ។​

​នាមសព្ទ​

​នាក់​; រូប​; ខ្លួន​; ទ្រង់​; លោក ( សម្រាប់​ប្រើ​ចំពោះតែ​ព្រះពុទ្ធ​, ព្រះ​បច្ចេកពុទ្ធ​, ព្រះ​ពុទ្ធរូប​, ព្រះអរហន្ត​, ក្សត្រិយ៍​, ទេវតា​ស័ក្ដិធំ​, បព្វជិត​ថ្នាក់ខ្ពស់​, . . . )
​ព្រះពុទ្ធ​គ្រប់​ព្រះអង្គ​, . . . ក្សត្រិយ៍​ពីរ​ព្រះអង្គ​; មហាថេរ​ច្រើន​អង្គ ( ប្រើពាក្យ រូប ក៏បាន ); លុះ​ព្រះអង្គ​ទ្រង់​ជ្រាប​ហេតុ​នោះ​ហើយ . . . ។ ល ។ ( មើល​ក្នុង​ពាក្យ រូប ផង ) ។ សម្រាប់​ហៅ​ព្រះរាជបុត្រ​, ព្រះរាជ​នត្តា​ថា ព្រះអង្គម្ចាស់​, អ្នកអង្គម្ចាស់ ។ សម្រាប់​ហៅ​ជន​ដែល​ជាប់​វង្ស​ក្សត្រិយ៍​ឆ្ងាយ​មកហើយ​ថា ព្រះអង្គ​, ព្រះ​វង្ស ។ ព្រះអង្គ​លោក ខ្លួន​លោក ។ ព្រះអង្គឯង ខ្លួនឯង ។ ល្អ​អស់អង្គ ល្អ​អស់ទាំង​ខ្លួន​, មាន​រូបល្អ​ឥតខ្ចោះ​ត្រង់ណា ។ ល ។ ( ម​. ព​. អង្គ ន​. ផង ) ។​

​បុស​សព្វនាម​

​នាក់​; រូប​; ខ្លួន​; ទ្រង់​; លោក ( សម្រាប់​ប្រើ​ចំពោះតែ​ព្រះពុទ្ធ​, ព្រះ​បច្ចេកពុទ្ធ​, ព្រះ​ពុទ្ធរូប​, ព្រះអរហន្ត​, ក្សត្រិយ៍​, ទេវតា​ស័ក្ដិធំ​, បព្វជិត​ថ្នាក់ខ្ពស់​, . . . )
​ព្រះពុទ្ធ​គ្រប់​ព្រះអង្គ​, . . . ក្សត្រិយ៍​ពីរ​ព្រះអង្គ​; មហាថេរ​ច្រើន​អង្គ ( ប្រើពាក្យ រូប ក៏បាន ); លុះ​ព្រះអង្គ​ទ្រង់​ជ្រាប​ហេតុ​នោះ​ហើយ . . . ។ ល ។ ( មើល​ក្នុង​ពាក្យ រូប ផង ) ។ សម្រាប់​ហៅ​ព្រះរាជបុត្រ​, ព្រះរាជ​នត្តា​ថា ព្រះអង្គម្ចាស់​, អ្នកអង្គម្ចាស់ ។ សម្រាប់​ហៅ​ជន​ដែល​ជាប់​វង្ស​ក្សត្រិយ៍​ឆ្ងាយ​មកហើយ​ថា ព្រះអង្គ​, ព្រះ​វង្ស ។ ព្រះអង្គ​លោក ខ្លួន​លោក ។ ព្រះអង្គឯង ខ្លួនឯង ។ ល្អ​អស់អង្គ ល្អ​អស់ទាំង​ខ្លួន​, មាន​រូបល្អ​ឥតខ្ចោះ​ត្រង់ណា ។ ល ។ ( ម​. ព​. អង្គ ន​. ផង ) ។​

អនាថបិណ្ឌិក​

(​អៈ​ន៉ា​ថៈ​បិ​ន​-​ឌិ​ក​)

​នាមសព្ទ​

( បា​.; សំ​. —​បិណ្ឌ​ទ “​អ្នក​ឲ្យ​ដុំ​អាមិសៈ​ដល់​ពួក​ជន​អ្នក​ឥត​ទីពឹង គឺ​អ្នក​ឲ្យ​ទាន​ដល់​ពួក​ស្មូម​” ) នាម​ពិសេស​របស់​មហាសេដ្ឋី​ម្នាក់​ឈ្មោះ​សុ​ទ​ត្ត​នៅក្នុង​ក្រុង​សាវត្ថី​, ជា​អ្នក​កសាង​វត្ត​ជេតវ័ន​ឬ​ជេតពន​, ជាម​ហា​ឧបាសក​ម្នាក់​របស់​ព្រះ​សក្យមុនី​គោតម​បរមគ្រូ​, មានឈ្មោះ​ប្រាកដ​ច្រើន​អន្លើ​ក្នុង​គម្ពីរ​ពុទ្ធសាសនា​
​អនាថបិណ្ឌិក និង​នាងវិសាខា ជា​មហា​ឧបាសក មហា​ឧបាសិកា មាន​នាម​ល្បី​ក្នុង​ពុទ្ធកាល ។​

អន្តេបអន្តាប​

(​អន់​-​តេ​ប​-​អន់​-​តាប​)

កិរិយាវិសេសន៍​

​ដែលមាន​ដំណើរ​លំបាក ត្រដេបត្រដាប​ដោយ​ការឆ្លង​ទឹក​ឆ្លង​ភក់​ច្រើន​ថ្នាក់​ច្រើន​អន្លើ​
​ដំណើរ​អន្តេបអន្តាប​; ខំ​ឆ្លង​ទឹក​អន្តេបអន្តាប ។​

​គុណសព្ទ​

​ដែលមាន​ដំណើរ​លំបាក ត្រដេបត្រដាប​ដោយ​ការឆ្លង​ទឹក​ឆ្លង​ភក់​ច្រើន​ថ្នាក់​ច្រើន​អន្លើ​
​ដំណើរ​អន្តេបអន្តាប​; ខំ​ឆ្លង​ទឹក​អន្តេបអន្តាប ។​

អព្ភ​

(​អ័​ប​-​ភៈ​)

​នាមសព្ទ​

( បា​. អព្ភ​; សំ​. អ​ព្ទ ឬ អ​ភ្រ ) ពពក​, ពពក​ខាប់​ឬ​ពពក​ក្រាស់​; មេឃ​; អ័ព្ទ ( ព​. កា​. ប្រើ​ជា អព្ភា ក៏បាន ។ ម​. ព​. អ័ព្ទ ទៀតផង ) ។ អព្ភមុត្ត ដែល​ផុត​ស្រឡះ​ពី​ពពក ឬ​ដែល​ស្រឡះ​ផុតពី​ពពក : ព្រះចន្ទ្រ​អព្ភមុត្ត ។ អព្ភសន្និបាត ប្រជុំ​ពពក គឺ​ពពក​ក្រាស់​ដែល​ឈរ​ច្រូង​ឬ​ពពក​ខ្មៅ​ខាប់​រកកល់​បង្អុរ​ភ្លៀង​; អ័ព្ទ​ក្រាស់​ជិត​ជា​ដុំ​ដោយ​អន្លើៗ ។ ល ។​