ដោយៈ ដកស្រង់​ពី​វចនានុក្រម​សម្តេច​សង្ឃរាជ ជួន ណាត​

​សម្បជញ្ញៈ​

(​ស័​ម​-​ប៉ៈ​-​ជ័​ញ​-​ញៈ​)

​នាមសព្ទ​

( បា​. ស​ម្ប​ជ​ញ្ញ​; សំ​. សំ​ប្រ​ជ្ញ​, សំ​ប្រ​ជ្ញា ឬ ស​ម្ប្រ​– ) សេចក្ដី​ដឹងខ្លួន​, ការមិន​ភ្លេចខ្លួន​, ការប្រុងប្រយ័ត្ន​ជានិច្ច​; ការ​ត្រិះរិះ​រំពឹង​ដឹងខ្លួន​ជា​ដរាប​
​មាន​សម្បជញ្ញៈ​, ច្រើន​ប្រើ​ជា សតិសម្បជញ្ញៈ ស្មារតី​និង​សេចក្ដី​ដឹងខ្លួន : បព្វជិត​គួរ​មាន​សតិសម្បជញ្ញៈ​ជានិច្ច ( ព​. ពុ​. ) ។​

​សម្បជានមុសាវាទ​

(​ស័​ម​-​ប៉ៈ​ជានៈ​–)

​នាមសព្ទ​

(​បា​.; សំ​. សំ​ប្រ​ជ្ញា​ន​ម្ឫ​ឞ​​វាទ ឬ ស​ម្ប្រ​– ) ពាក្យ​កុហក​ដែល​ពោល​ដោយ​ដឹងខ្លួន គឺ​ដឹងថា​ខ្លួន​មានទោស​ខុស​ពិត​ហើយ​ពោល​កុហក ឬ​ដឹងថា​ខ្លួន​មាន​កំហុស​ពិត ក៏​បិទបាំង​លាក់​ទោស​មិន​ប្រាប់​គេ ក្នុង​វេលា​ដែល​គេ​ត្រូវ​សួរ ។​

​សតិ​

(​សៈតិ​)

​នាមសព្ទ​

( បា​.; សំ​. ស្ម្ឫ​តិ ) ស្មារតី គឺ​សេចក្ដី​នឹកឃើញ​, ការ​រឭក​បាន​, ការ​រឭក​ឃើញ​មិន​ភ្លេច​, ការ​ចាំបាន​, ការប្រុងប្រយ័ត្ន​មិន​ឲ្យ​ភ្លេច​; ដំណើរ​ស្វាង​រុងរឿង​គំនិត​
​មាន​សតិ​, ភ្លាត់សតិ​, ដាស់សតិ ។​
​សតិចេតសិក សតិ​ដែល​រាប់​ជា​ចេតសិក​មួយ​ក្នុង​ពួក​ចេតសិក ៥២ ( ព​. អ​. ) ។ សតិជាគរិយៈ (–​គៈ​–) ដំណើរ​ភ្ញាក់ស្មារតី ។ សតិជាគរិយានុយោគ ( បា​. < សតិ + ជាគ​រិ​យ “​ការ​ភ្ញាក់​” + អនុយោគ “​ការប្រកប​រឿយៗ​, ការ​ប្រុង​ជា​ដរាប​”) ការប្រុងប្រយ័ត្ន​ឲ្យ​ភ្ញាក់រឭក​នឹកឃើញ​ជានិច្ច ។ សតិបដ្ឋាន (–​បុ័​ត​-​ឋាន ) ការតាំង​សតិ​; ឈ្មោះ​ធម៌​សម្រាប់​តាំងស្មារតី​នឹក​, មាន ៤ យ៉ាង​គឺ ការតាំង​ស្មារតី​នឹក​ដល់​កាយ​, ដល់​វេទនា​, ដល់​ចិត្ត​, ដល់​ធម៌ . . . ឲ្យ​ឃើញច្បាស់​តាមពិត ( ព​. ពុ​. ) ។ សតិមន្ត (–​ម៉ន់ ) មាន​ស្មារតី​, អ្នក​មិន​ភ្លេច​ស្មារតី ( បើ​ស្ត្រី​ជា សតិមន្តី ឬ សតិមតី ) ។ សតិវិន័យ ការណែនាំ​ពន្យល់​ឲ្យ​ស្គាល់​ខុសត្រូវ​តាម​លក្ខណៈ​ច្បាប់ ។ សតិវិប្បវាស (–​វិ​ប​-​ប៉ៈ​វ៉ាស ) ការ​ភ្លាត់​ឃ្លាត​ចាក​ស្មារតី ។ សតិសម្បជញ្ញៈ ( សៈតិ​-​ស័​ម​-​ប៉ៈ​ជ័​ញ​-​ញៈ ) ស្មារតី​និង​សេចក្ដី​ដឹងខ្លួន​
​មាន​សតិសម្បជញ្ញៈ ។​
​សតិសម្មោសា ( –​ស័​ម​-​ម៉ោ​– ) សេចក្ដី​វង្វេងស្មារតី ។ សតិអវិប្បវាស ឬ សត្យា​វិប្បវាស (–​វិ​ប​-​ប៉ៈ​វ៉ាស ) ការមិន​ភ្លាត់​ឃ្លាត​ចាក​ស្មារតី ។ ល ។​

ឱត្តប្ប​

(​អោត​-​ត័​ប​-​ប៉ៈ​)

នាមសព្ទ​

( បា​. ឱត្តប្ប​; សំ​. ឱ​ត្តា​ប្យ អ​. ថ​. អោត​-​តា​ប្យ៉ៈ ) ការខ្លាច​បាប​, ដំណើរ​ខ្លាច​ទុច្ចរិត​, ដំណើរ​ខ្លាច​មិន​ហ៊ាន​ធ្វើអំពើ​អាក្រក់​, សេចក្ដី​តក់ស្លុត​ជ្រេញ​រអា​ចំពោះ​បាប​
​មនុស្ស​មាន​ឱត្តប្បៈ ( ជា​គូ​គ្នា​នឹង ហិរិ​, ច្រើនតែ​ប្រើ​ជា ហិរិឱត្តប្បៈ ឬ ហិរោត្តប្បៈ ” ហិរិ​និង​ឱត្តប្បៈ ” ។ ម​. ព​. ហិរិ និង ទេវធម៌ ទៀតផង ) ។ ព​. កា​. ធៀប​ហិរិ – ឱត្តប្បៈ និង សតិ – សម្បជញ្ញៈ ដែលជា​ពួក​ប័​ក្ខ​ជាមួយគ្នាៈ ហិរិ​-​ឱត្តប្បៈ ជាធ​ម្មៈ​ប្រសើរ​ក្រៃ ជា​ធម៌​តែង​អាស្រ័យ នាំ​ធម៌​ពីរ​ឲ្យ​កើត​បាន ។ ធម៌​នោះ​គឺ​សតិ​- សម្បជញ្ញៈ​ឲ្យ​មាន ស្មារតី​ដឹងខ្លួន​ប្រាណ នឹកឃើញ​បាន​មិន​ភ្លេចភ្លាំង ។ បើ​ធម៌​បួន​ទន់ខ្សោយ ភ្លេចមុខ​ក្រោយ​រែងតែ​គាំង គំនិត​រឹង​ក្រទាំង កម្លាំងចិត្ត​ក៏​តែង​ស្បើយ ។​

​ពុទ្ធ​

(​ពុត​)

​នាមសព្ទ​

( សំ​. បា​. ) លោកអ្នក​ត្រាស់ដឹង​ធម៌​ដែល​កំបាំង ដូច​យ៉ាង​អរិយសច្ច ៤ ជាដើម រហូតដល់​មគ្គផល​និព្វាន​, ឬ​លោកអ្នក​ភ្ញាក់រឭក គឺមាន​សតិសម្បជញ្ញៈ​សព្វកាល​, ឬក៏​លោកអ្នក​រីក​ពេញទី​ដូចជា​ផ្កាឈូក​ដែល​រីក​គ្រប់​ស្រទាប់ គឺមាន​ព្រះ​ហឫទ័យ​រីក​ដោយ​អំណាច​នៃ​បរិសុទ្ធិ ព្រោះ​កម្ចាត់​កិលេស អស់ហើយ ( ព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធ )
​ព្រះពុទ្ធ​, ព្រះពុទ្ធ​ជា​បរមគ្រូ​, ព្រះពុទ្ធ​ជា​ម្ចាស់ ។ ល ។​
​ប្រើ​រៀង​ភ្ជាប់​ពី​ខាងដើម​សព្ទ​ដទៃ អ​. ថ​. ពុត​-​ធៈ ដូចជា ពុទ្ធកាល ឬ ពុទ្ធសម័យ ( –​កាល ឬ –​សៈ​ម៉ៃ ) ន​. ( សំ​. បា​. ពុទ្ធ + កាល ឬ – + សម​យ ) កាល​ឬ​សម័យ គឺ​គ្រា​ដែល​ព្រះពុទ្ធ​ទ្រង់​គង់​ព្រះជន្ម​នៅ​; ហៅថា ពោធិកាល ឬ ពោធិសម័យ ក៏បាន ។ ពោធិកាល​នៃ​ព្រះ​សក្យមុនី​សព្វញ្ញុពុទ្ធ​មាន ៤៥ ឆ្នាំ​, ចែកជា​៣ សង្កាត់​គឺ ១– រាប់​ពី​ត្រឹម​ឆ្នាំ​ដែល​ព្រះអង្គ​បាន​ត្រាស់​មកដល់​ឆ្នាំ​ទី ១៥ ហៅថា បឋម​ពោធិកាល​; ២– រាប់​ពី​ត្រឹម​ឆ្នាំ​ទី ១៦ ដល់​ឆ្នាំ​ទី ៣០ ហៅថា មជ្ឈិមពោធិកាល​; ៣– រាប់​ពី​ត្រឹម​ឆ្នាំ​ទី ៣១ ដល់​ឆ្នាំ​ទី ៤៥ ហៅថា បច្ឆិម​ពោធិកាល​; ទ្រង់​ចូល​បរិ​និ​ពា្វ​ន​ក្នុង​ឆ្នាំ​ទី ៤៥ នេះ​; បូករួម​ព្រះជន្ម​ពី​កាលដែល​ទ្រង់​មិនទាន់បាន​ត្រាស់​ជា​ព្រះពុទ្ធ​នៅឡើយ ចំនួន​៣៥​ឆ្នាំ​ផ្សំ​មក​ផង ត្រូវជា ៨០ ឆ្នាំ​គត់ ( ម​. ព​. បឋម​, មជ្ឈិម​, បច្ឆិម​ផង ) ។ ពុទ្ធកិច្ច ឬ ពុទ្ធក្រឹត្យ ( –​កិ​ច ឬ –​ក្រិត​) ន​. ( បា​. ឬ សំ​. ពុទ្ធ​ក្ឫ​ត្យ​, ឫ > រឹ = ពុទ្ធក្រឹត្យ ) កិច្ច​របស់​ព្រះពុទ្ធ គឺ​ការ​រវល់​សម្រាប់​ព្រះ​សព្វញ្ញុពុទ្ធ មាន​ស្ដេចយាង​ចេញ​បិណ្ឌបាត​ពី​ព្រលឹម និង​ទ្រង់​ត្រាស់​សម្ដែងធម៌​ប្រទាន​ពុទ្ធបរិស័ទ ជាដើម​; ពុទ្ធកិច្ច​មាន ៥ យ៉ាង​គឺ ១- បុរេភត្តកិច្ច កិច្ច​ដែល​ព្រះពុទ្ធ​ត្រូវបំពេញ ក្នុង​ពេលមុន​ភត្ត គឺ​តាំងពី​ពេល​អរុណរះ​ទៅ​ទល់នឹង​ពេល​ថ្ងៃត្រង់ ។ ២- បច្ឆាភត្តកិច្ច កិច្ច​ដែល​ព្រះពុទ្ធ​ត្រូវបំពេញ​ក្នុងពេល​ខាងក្រោយ​ភត្ត គឺ​តាំង​ពីថ្ងៃ​បែរ​ពី​ត្រង់​ទៅ ទល់នឹង​ល្ងាច ( ព្រលប់ ) ។ ៣– បុ​រិម​យាម​កិច្ច កិច្ច​ដែល​ព្រះពុទ្ធ ត្រូវបំពេញ​ក្នុង​យាម ខាងដើម នៃ​រាត្រី គឺ​តាំងពី​ពេល​ព្រលប់ ទៅ​ទល់នឹង​ពេល​កណ្ដាលអធ្រាត្រ ។ ៤– មជ្ឈិមយាម​កិច្ច កិច្ច​ដែល​ព្រះពុទ្ធ​ត្រូវបំពេញ​ក្នុង​យាម​កណ្ដាល​នៃ​រាត្រី គឺ​ពេល​កណ្តាលអធ្រាត្រ ។ ៥- បច្ឆិមយាម​កិច្ច កិច្ច​ដែល​ព្រះពុទ្ធ​ត្រូវបំពេញ​ក្នុង​យាម ខាងចុង នៃ​រាត្រី គឺ​តាំងពី​ពេល​បន្ទាប់​អំពី​កណ្ដាលអធ្រាត្រ​ទៅ​ទល់នឹង​ពេល​អរុណរះ ។ ពុទ្ធគារវតា ( –​គារៈវៈតា ) ន​. ( បា​. ) សេចក្ដី​គោរព​ចំពោះ​ព្រះពុទ្ធ ។ ពុទ្ធគុណ ( –​គុន​) ន​. ( សំ​. បា​. ) គុណព្រះពុទ្ធ ។ ពុទ្ធង្កូរ ( ពុត​-​ធ័​ង​-​កូរ ) ន​. ( បា​. ពុទ្ធ​ង្កុ​រ < ពុទ្ធ “​ព្រះពុទ្ធ​” + អ​ង្កុ​រ “​ពន្លក​, ទំពាំង​”; សំ​. ពុទ្ធា​ង្កុ​រ ) ពន្លក​ព្រះពុទ្ធ គឺ​ព្រះ​ពោធិសត្វ​ដែល​បម្រុង​នឹង​បាន​ត្រាស់​ជា​ព្រះពុទ្ធ​ក្នុង​អនាគត កាល​ជា​ប្រាកដ ( ព​. ទេ​. ឬ​ព​. កា​. )
​ម្នាល​ភិក្ខុ​ទាំងឡាយ​, សុមេធ​តាបស​នេះ​ជា​ពុទ្ធង្កូរ នឹង​បាន​ត្រាស់​ជា​ព្រះពុទ្ធ​មាន​នាម​ថា គោតម​… ( ទំនាយព្រះពុទ្ធ​ទីប​ង្ករ​ទាយ​ឲ្យ​សុមេធ​តាបស ) ។​
​ពុទ្ធចក្រ ( –​ច័ក ) ន​. ( សំ​.; បា​. –​ចក្ក ) អំណាច​ព្រះពុទ្ធសាសនា​ដែល​ដឹកនាំ​ពុទ្ធសាសនិកជន​ឲ្យ​លឿន​ទៅកាន់​សេចក្ដី​បរិសុទ្ធ​ហាក់ដូចជា​រទេះ​ដែលមាន​កង់​ជា​គ្រឿង​វិល​នាំទៅ ( ជា​គូ​គ្នា​នឹង អាណាចក្រ ) ។ ពុទ្ធជិនោរស ( –​ជិនោរស់ ) ន​. ( បា​. ពុទ្ធ​+​ជិន​+​ឱរស “​បុត្រ​នៃ​ព្រះពុទ្ធ​ទ្រង់​ឈ្នះសត្រូវ​” ) ពាក្យ​សម្រាប់​ហៅ​បព្វជិត​អ្នកប្រតិបត្តិ​ត្រឹមត្រូវ​តាម​ពុទ្ធោវាទ​ដោយ​ប្រៀប​ថា ដូចជា​បុត្រ​បង្កើត​របស់​ព្រះអង្គ​; ហៅថា ពុទ្ធបុត្រ ក៏បាន ( ព​. ទេ​. ) ។ ពុទ្ធញាណ ( –​ញាន ) ន​. ( បា​. ពុទ្ធញ្ញាណ​; សំ​. –​ជ្ញា​ន ) ញាណ​របស់​ព្រះពុទ្ធ ( ព​. ម​. ពុទ្ធ និង ញាណ ផង ) ។ ពុទ្ធដីកា ន​. ព្រះបន្ទូល​ព្រះពុទ្ធ​, សំដៅ​ចំពោះ​ពុទ្ធវចនៈ គឺ បាលី ដែលជា​គោល​ដើម​នៃ​ព្រះពុទ្ធសាសនា : អដ្ឋកថា​កែ​ព្រះពុទ្ធដីកា ។ ខ្មែរ​ប្រើ​ក្លាយៗ​មក ហៅថា ពុទ្ធដីកា ដែរ គឺ​ហៅ​ដោយ​គោរព​ថា​បព្វជិត​និយាយស្ដី​តែ​ពាក្យពិត តាម​លំ​អាន​ពុទ្ធវចនៈ​ប្រយ័ត្ន​មិន​ហ៊ាន​ឲ្យ​ល្អៀង : លោកគ្រូ​មាន​ពុទ្ធដីកា​, ស្ដាប់​ព្រះពុទ្ធដីកា​លោក ( ម​. ព​. ពុទ្ធ និង ដីកា ផង ) ។ ពុទ្ធដំណើរ ( ពុត​-​ធៈ​— ) ន​. ដំណើរ​ព្រះពុទ្ធ​គឺ​ការសម្រេច​ឥរិយាបថ​ដើរ​របស់​ព្រះពុទ្ធ : ទ្រង់​ធ្វើ​ពុទ្ធដំណើរ​ទៅ​… ។ ប្រើ​ក្លាយជា កិ​. ក៏មាន : ទ្រង់​ពុទ្ធដំណើរ​ទៅកាន់​ជនបទ​… ។ ពុទ្ធតម្រាស់ ន​. វាចា​ដែល​ព្រះពុទ្ធ​ទ្រង់​ត្រាស់ គឺ​សម្ដី​ដែល​ព្រះអង្គ​ទ្រង់​ពោល​ទៅរក​បុគ្គល​ណាមួយ : ទ្រង់មាន​ព្រះពុទ្ធ​តម្រាស់​ថា​… ។ ពុទ្ធទំនាយ ( ពុត​-​ធៈ​– ឬ ពុត​ទំ​– ) ន​. ពាក្យ​ដែល​ព្រះពុទ្ធ​ទ្រង់​ទាយ ( ហៅថា ពុទ្ធព្យាករណ៍ ក៏បាន ) ។ ពុទ្ធធម៌ ន​. ( សំ​.; បា​. –​ធម្ម ) ធម៌​ដែល​ធ្វើ​ពោធិសត្វ​ឲ្យ​បាន​ត្រាស់​ជា​ព្រះពុទ្ធ ( ព​. ពុ​. ) ។ ពុទ្ធន្ដរ ( ពុត​-​ធ័ន​-​ដ ) ន​. ( បា​. ) កាល​ឬ​សម័យ​ជា​ចន្លោះ​នៃ​ព្រះពុទ្ធ គឺ​រវាង​ពី​ព្រះពុទ្ធ​មួយ​ព្រះអង្គ​ទៅមួយ​ព្រះអង្គ : មួយ​ពុទ្ធន្តរ ។ ពុទ្ធបញ្ញត្តិ ( –​ប័​ញ​-​ញ៉ា​ត់ ) ន​. ( បា​. ពុទ្ធ​ប្បញ្ញត្តិ​; សំ​. –​ប្រ​ជ្ញ​ប្តិ ) បម្រាម​ព្រះពុទ្ធ គឺ​វិន័យ​ដែល​ព្រះពុទ្ធ​ទ្រង់​ត្រាស់​ហាម​មិន​ឲ្យ​ពួក​បព្វជិត​ប្រព្រឹត្ត​កន្លង ព្រោះ​ទ្រង់​យល់ថា​ជា​ទោស​ដែល​អ្នកបួស​ត្រូវ​វៀរ ( សរសេរ​ជា ពុទ្ធ​ប្បញ្ញត្តិ ក៏បាន ) ។ ព​. ផ្ទ​. ពុទ្ធានុញ្ញាត ។ ពុទ្ធបដិមា ( –​ប៉ៈ​ដិ​ម៉ា ) ន​. ( បា​. ពុទ្ធ​ប្បដិមា​; សំ​. –​ប្រតិមា ) រូបតំណាង​អង្គ​ព្រះពុទ្ធ ( ព្រះ​ពុទ្ធរូប ); សរសេរ​ជា ពុទ្ធ​ប្បដិមា ក៏បាន ។ ពុទ្ធបណ្ដាំ ( ពុត​-​ធៈ​– ) ន​. បណ្ដាំព្រះពុទ្ធ​, បច្ឆិមពុទ្ធវចនៈ​, ពុទ្ធសាសនា : ប្រតិ​ប​តិ្ត​តាម​ពុទ្ធបណ្ដាំ ។ ពុទ្ធ​បរិ​និ​ពា្វ​ន ( –​ប៉ៈ​រ៉ិ​-​និ​ប​-​ពាន ) ន​. ( បា​.; សំ​. –​បរិ​និ​វ៌ា​ណ ) ដំណើរ​រលត់ខន្ធ​នៃ​ព្រះពុទ្ធ ( ដំណើរ​ដែល​ព្រះពុទ្ធ​ទ្រង់​អស់ព្រះជន្ម ) ។ ពុទ្ធបរិស័ទ ឬ –​ស​ទ្យ ( –​ប​រ៉ិ​ស័ត ) ន​. បរិស័ទ​នៃ​ព្រះពុទ្ធ ( ម​. ព​. ពុទ្ធ និង បរិស័ទ ផង ) ។ ពុទ្ធបវត្តិ ( –​ប៉ៈ​វ៉ា​ត់ ) ន​. ( បា​. ពុទ្ធ + បវត្តិ > ពុទ្ធប្បវត្តិ​; សំ​. –​ប្រ​វ្ឫ​ត្តិ ) សេចក្ដី​តំណាល​អំពី​រឿងរ៉ាវ​ព្រះពុទ្ធ​, រឿង​ព្រះពុទ្ធ ( ពង្សាវតារ​ព្រះពុទ្ធ ); សរសេរ​ជា ពុទ្ធប្បវត្តិ ក៏បាន​; ហៅថា ពុទ្ធ​ប្រ​វ​តិ្ត ក៏បាន ( ម​. ព​. ប្រវត្តិ ផង ) ។ ពុទ្ធបាទ ( –​បាត ) ន​. ( សំ​. បា​. ពុទ្ធ + បាទ ) ព្រះបាទ​ព្រះពុទ្ធ ។ ស្នាមចម្លាក់​ជា​រូប​ព្រះបាទ គឺ​រូប​ដាន​ព្រះបាទ​នៃ​ព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធ​ខ្មែរ​ក៏​ហៅថា ពុទ្ធបាទ ឬ ព្រះបាទ ដែរ ។ ពុទ្ធបិតា ( –​បិ​ដា ) ន​. ( បា​. ) បិតា​របស់​ព្រះពុទ្ធ : ព្រះបាទ​ស្រី​សុទ្ធោទន : ជា​ពុទ្ធបិតា ។ ពុទ្ធបុត្ត ឬ –​បុត្រ ( –​បុ​ត ) ន​. ( បា​. ឬ សំ​. ) បុត្រ​នៃ​ព្រះពុទ្ធ : រាហុល​កុមារ​ជា​ពុទ្ធបុត្ត ( ម​. ព​. ពុទ្ធជិនោរស ផង ) ។ ពុទ្ធបូជា ន​. ( សំ​. បា​. ) ការបូជា​ចំពោះ​ព្រះពុទ្ធ ( ម​. ព​. បូជា ផង ) ។ ពុទ្ធប្រវត្តិ ( ពុត​-​ធៈ​ប្រ​វ៉ា​ត់ ) មើល​ពាក្យ ពុទ្ធប​វ​តិ្ត ។ ពុទ្ធព្យាករណ៍ ( –​ព្យា​-​ក ) ន​. ( បា​. ពុទ្ធព្យាករណ​; សំ​. ពុទ្ធ​វ្យា​ករ​ណ ) ការសម្ដែង​ចង្អុល​សេចក្ដី​ប្រាប់​ឬ​សម្ដែង​ប្រាប់​សេចក្ដី​ច្បាស់លាស់​របស់​ព្រះពុទ្ធ​, ពាក្យ​ដែល​ព្រះពុទ្ធ​ទ្រង់​សម្ដែង​ដោះស្រាយ​, ទំនាយ របស់​ព្រះពុទ្ធ ( ម​. ព​. ពុទ្ធទំនាយ ផង ) ។ ពុទ្ធភាសិត ន​. ( បា​.; សំ​. –​ភា​ឞិ​ក ) ពាក្យ​ដែល​ព្រះពុទ្ធ​ទ្រង់​សម្ដែង​, សម្ដី​ព្រះពុទ្ធ​, ព្រះពុទ្ធដីកា ។ ពុទ្ធភូមិ ( –​ភូម ) ន​. ( សំ​. បា​. ) ទី ឬ​តំណែង​, នាទី សម្រាប់​ព្រះពុទ្ធ គឺ​បារមី​ដែលជា​ធម៌​ធ្វើ​បុគ្គល​ឲ្យ​បាន​ត្រាស់​ជា​ព្រះពុទ្ធ : បំពេញ​ពុទ្ធភូមិ ។ ពុទ្ធមន្ត ( –​មន់ ) ន​. (​បា​. សំ​. –​មន្ត្រ ) មន្ត​របស់​ព្រះពុទ្ធ គឺ​ពុទ្ធភាសិត : រៀន​ពុទ្ធមន្ត​, ស្វាធ្យាយ​ពុទ្ធមន្ត​, ចម្រើន​ពុទ្ធមន្ត ( ព​. ពុ​. ) ។ ពុទ្ធមាតា ( –​មា​ដា ) ន​. ( បា​. ) មាតា​នៃ​ព្រះពុទ្ធ : ព្រះ​នាង​ស្រី​មហាមាយា​ជា​ពុទ្ធមាតា ( ព​. ពុ​. ) ។ ពុទ្ធមាមកៈ ( –​មា​មៈកៈ ) ន​. ឬ គុ​. ( បា​. –​មា​មក ) អ្នក​រាប់អាន​ស៊ប់ចិត្ត​ថា​ព្រះពុទ្ធ​ជា​របស់​អ​តា្ម​អញ គឺ​អ្នក​ជឿ​ព្រះពុទ្ធសាសនា​ស៊ប់​; បើ​ស្ដ្រី​ជា ពុទ្ធមាមិកា​, គេ​តែង​និយាយថា ខ្ញុំ​ជា​ពុទ្ធមាមកៈ​, ភរិយា​របស់ខ្ញុំ​ជា​ពុទ្ធមាមិកា ( ហៅថា ពុទ្ធមាមកជន ក៏បាន ) ។ វេ​វ​. ពុទ្ធសាសនិក​, ពុទ្ធសាសនិកា​, ពុទ្ធសាសនិកជន​, ពុទ្ធិក​, ពុទ្ធិកា ។ ពុទ្ធរង្សី ឬ –​រស្មី ( –​រ័ង​-​សី ឬ –​រ័ស​ស្មី ) ន​. ( បា​. –​រំ​សិ​; សំ​. –​រ​ឝ្មី ) រស្មី​ព្រះពុទ្ធ គឺ​ពន្លឺ​ដែល​ភ្លឺ​ចេញ​អំពី​សរីរកាយ​នៃ​ព្រះពុទ្ធ ។ ពុទ្ធរតនៈ​ឬ​ពុទ្ធរត្ន ( –​រៈតៈ​ន៉ៈ ឬ –​រ័​ត​, ឬ ត​. ទ​. ស្រ​.​ពុត​-​រ័​ត ) ន​. រតនៈ គឺ​ព្រះពុទ្ធ​ឬ​កែវ​គឺ​ព្រះពុទ្ធ ( ព្រះពុទ្ធ​បានជា​ហៅថា រតនៈ ព្រោះ​ព្រះអង្គ​បរិសុទ្ធ​ប្រសើរ​ដូចជា​កែវ​ឬ​ពេជ្រ​ដែល​បរិសុទ្ធ​ឥត​មន្ទិល ), គេ​ច្រើន​និយាយថា ព្រះពុទ្ធ​រត្ន​, ព្រះធម៌​រត្ន​, ព្រះសង្ឃ​រត្ន ( ព​. ពុ​. ) ។ ពុទ្ធរស្មី ( ដូចគ្នា​នឹង ពុទ្ធរង្សី ) ។ ពុទ្ធរូប ន​. ( សំ​. បា​. ) រូប​ព្រះពុទ្ធ​, រូប​ដែល​សាង​ជា​តំណាង​ព្រះពុទ្ធ : សាងព្រះពុទ្ធរូប ។ វេ​វ​. ពុទ្ធបដិមា ។ ពុទ្ធវចន ឬ –​នៈ ( –​វៈចៈ​ន៉ៈ ) ន​. ( សំ​. បា​. ) ពាក្យ​ព្រះពុទ្ធ​, ព្រះ​ត្រៃបិដក : រៀន​ពុទ្ធវចនៈ​, ប្រតិបត្តិ​តាម​ពុទ្ធវចនៈ ។ ពុទ្ធវង្ស ( –​វង់ ) ន​. ( បា​. ពុទ្ធ​វំ​ស ) វង្ស​ព្រះពុទ្ធ ។​ពាក្យ​សម្រាប់​ហៅ​ពោធិសត្វ​ដែល​បាន​ពុទ្ធទំនាយ​ហើយ : ព្រះ​អង្គជា​ពុទ្ធង្កូរ​បណ្តូល ពុទ្ធវង្ស ( ព​. ទេ​. ) ។ ឈ្មោះ​សុ​ត្ត​ន្គ​បិដក ១ គម្ពីរ​ប៉ែក​ខាង​ខុ​ទ្ទក​និកាយ​សម្ដែង​រឿង​ពោធិសត្វ​ដែល​បាន​ទំនាយ​អំពី​ព្រះ​សព្វ​ញ្ញ​ពុទ្ធ​ម្ភៃ​បួន​ព្រះអង្គ និង​ការចែក​ព្រះ​សារីរិកធាតុ​ព្រមទាំង​គ្រឿង​បរិក្ខារ​នៃ​ព្រះ​សក្យមុនី​សម្មាសម្ពុទ្ធ ។ ឋានន្ដរ​ជា​សមណស៍ក្ដិ​ទី​រាជាគណៈ​សម្រាប់​ត្រី​ក្នុង​កម្ពុជ​ប្រទេស : ព្រះពុទ្ធ​វង្ស ។ ពុទ្ធវេនេយ្យសត្វ ( –​វេ​នៃ​-​យៈ​– ) ន​. សត្វ​ដែល​ព្រះពុទ្ធ​គួរ​ទូន្មាន​បាន​, សត្វ​ដែលមាន​ឧបនិស្ស័យ​បានតែ​ព្រះពុទ្ធ​ទើប​ប្រៀនប្រដៅ​បាន ។ ពុទ្ធសករាជ ( –​សៈកៈ​រ៉ា​ច​, ឬ ត​. ទ​. ស្រ​. –​ស័ក​-​ក្រា​ច ) ន​. ចំនួន​ថ្ងៃខែ​ឆ្នាំ​រាប់​តាំងពី​ក្រោយ​ថ្ងៃ​ដែល​ព្រះពុទ្ធ​ទ្រង់​ចូល​បរិនិព្វាន​ទៅបាន​មួយថ្ងៃ​រៀងមក ។ ព្រះ​សក្យមុនី​គោតម​ទ្រង់​ចូល​បរិនិព្វាន​នៅ​ថ្ងៃ​អង្គារ​១៥​កើត​ខែ​ពិសាខ​ឆ្នាំម្សាញ់​រាប់​ពី​ត្រឹម​ថ្ងៃ​១​រោច​ខែ​ពិសាខ​នោះមក​ជា​ពុទ្ធសករាជ ។ ទំនៀម​រាប់​ពុទ្ធសករាជ​ដោយ​ទៀងទាត់​របស់​ពួក​ពុទ្ធសាសនិកជន សម្រាប់​ប្រើ​ខាង​របៀប​ទេស្នា ដែល​ហៅថា បក​សករាជ រាប់​យក​ចំណែក​ខាង​រនោច​ខែ​មួយ​មុន​ប៉ះ​រួម​នឹង​ខ្នើត​ខែ​បន្ទាប់​នោះ​ជា​១​ខែ​គឺ​ត្រូវ​រាប់​ពីថ្ងៃ ១ រោច​ខែ​ពិសាខ មកដល់​ថ្ងៃ ១៥ កើត​ខែជេស្ឋ ជាមួយ​ខែ ។ ល ។ ពីថ្ងៃ​១​រោច​ខែចេត្រ មកដល់​ថ្ងៃ​១៥​កើត​ខែ​ពិសាខ​ជាមួយ​ខែ ( ពេញ​ជា ១ ឆ្នាំ ) រាប់​យ៉ាងនេះ​រៀងរាល់ឆ្នាំ​, បើ​រាប់​ពីលើ​មកដល់​ត្រឹមណា ត្រូវ​ទុក​ថ្ងៃខែ​ឆ្នាំ​នោះ​ជា​បច្ចុប្បន្នកាល មិនទាន់​រាប់​ពេញ​ថា​ជា​សករាជ​ដែល​កន្លង​ទៅហើយ​ទេ​, ដូចជា​កាលពី​ក្នុង​ថ្ងៃ​១៥​រោច​ខែ​ស្រាពណ៍ ឆ្នាំមមី​បន្ទាប់​ឆ្នាំ​ពុទ្ធបរិនិព្វាន​ត្រូវ​រាប់​ថា ពុទ្ធសករាជ​កន្លងទៅ​ហើយ​បាន ១​ឆ្នាំ ៣​ខែ ១៤​ថ្ងៃ ( កន្លង​ទៅហើយ​បាន​ប៉ុន្មាន ត្រូវ​ថា​តែត្រឹម​ប៉ុណ្ណោះ ); តែបើ​ប្រើ​ខាង​ការសរសេរ​សំបុត្រ​ចុ​ត​ហ្មាយ​, កត់ត្រា​ចុះ​ក្នុង​គម្ពីរ​ក្បួនច្បាប់​ទាំងពួង​ឬ​និយាយស្ដី​ប្រាប់​គ្នា​តាម​ធម្មតា នោះ ត្រូវ​រាប់​ចេញ​ចំនួន​សករាជ​យក​ត្រឹម​ឆ្នាំមមី ដែល​ចូលក្នុង​រវាង​ឆ្នាំ​គម្រប់​២​នុ៎ះឯង​ថា ពុទ្ធសករាជ ២ ឆ្នាំ ឬ ពុទ្ធសករាជ​២; បើ​ប្រើ​អក្សរ​សង្ខេប ត្រូវ​សរសេរថា ព​. ស​. ២ ( ម​. ព​. សករាជ ទៀតផង ) ។ ពុទ្ធសម័យ ( ម​. ព​. ពុទ្ធកាល ) ។ ពុទ្ធសាសនកាល ( –​សាសៈ​ន៉ៈ​– ) ន​. ( បា​. ) កាល ឬ​សម័យ​ដែលមាន​ព្រះពុទ្ធសាសនា គឺ​កាលដែល​ព្រះពុទ្ធ​ទ្រង់​ចូល​បរិនិព្វាន​ទៅហើយ តែ​នៅ​មានធម៌​វិន័យ​ជា​ព្រះពុទ្ធសាសនា និង​ពួក​ពុទ្ធសាសនិក : កើត​ទាន់​ពុទ្ធសាសនកាល ( ហៅថា ពុទ្ធសាសនសម័យ ក៏បាន ) ។​ពុទ្ធសាសនសម័យ ( –​សាសៈ​ន៉ៈ​សៈ​ម៉ៃ ) ន​. ( បា​. –​សម​យ ) ដូចគ្នា​នឹង ពុទ្ធសាសនកាល ដែរ ។ ពុទ្ធសាសនា ( –​សាសៈ​ន៉ា​, ឬ ត​. ទ​. ស្រ​. –​សាស្នា ) ន​. ( បា​. –​សាសន​; សំ​. –​ឝា​សន ) ពាក្យ​ប្រៀនប្រដៅ​របស់​ព្រះពុទ្ធ​, ពុទ្ធបណ្ដាំ ( ពុទ្ធវចនៈ ) : អ្នក​កាន់​ពុទ្ធសាសនា​, ប្រតិ​ប​តិ្ត​តាម​លំ​អាន​ពុទ្ធសាសនា ( ព​. កា​. សរសេរ​ជា ពុទ្ធ​សា ស្នា ក៏បាន ) ។ ពុទ្ធសាសនិក ( – សាសៈនិកៈ ឬ –​សាសៈនិក ) ន​. ឬ គុ​. ( បា​. ) អ្នក​កាន់​ពុទ្ធសាសនា : ពួក​ពុទ្ធសាសនិក​; បើ​ស្ដ្រី​ជា ពុទ្ធសាសនិកា : នាង​នោះ​ជា​ពុទ្ធសាសនិកា​;​ហៅថា​ពុទ្ធសាសនិកជន ក៏បាន ទាំង​បុរស​ទាំង​ស្ដ្រី ( ម​. ព​. ពុទ្ធមាមកៈ ផង ) ។ ពុទ្ធអង្គ ( –​អង់ ) ន​. អង្គ​ព្រះពុទ្ធ ។ ពាក្យ​សម្រាប់​ហៅ​ព្រះពុទ្ធ​ដោយ​សេចក្ដី​គោរព ( តាម​ទម្លាប់​ប្រើ ) : ព្រះពុទ្ធ​អង្គ​ទ្រង់​ត្រាស់​សម្ដែងធម៌​…​។ ពុទ្ធឱវាទ ( –​ឱ​វ៉ាត ) ដូចគ្នា​នឹង​ពុទ្ធោវាទ ដែរ ។ ពុទ្ធឱស្ឋ ( –​ឱ​ស ) ន​. ( សំ​. ពុទ្ធ +​ឱ​ឞ្ឋ​; បា​. ពុទ្ធ + ឱ​ជ្ឋ “​រឹមបបូរមាត់​,​មាត់​” )​ព្រះ​ឱស្ធ ព្រះពុទ្ធ​: ពាក្យ​ទាំងនេះ​ចេញពី​ព្រះពុទ្ធ​ឱស្ធ ( ព​.​ពុ​. ) ។ ពុទ្ធានុញ្ញាត ( ពុត​-​ធា​នុ​ញ​-​ញ៉ា​ត ) ន​. ឬ គុ​. ( បា​. ពុទ្ធ​+​អនុញ្ញាត ) វិន័យ​ដែល​ព្រះពុទ្ធ​ទ្រង់​អនុញ្ញាត គឺ​ដែល​ទ្រង់​យល់ព្រម​ឲ្យ​ធ្វើ​, ឲ្យ​ប្រព្រឹត្ត​, ឲ្យ​ប្រតិបត្តិ ព្រោះ​ទ្រង់​យល់ឃើញថា​មាន​ប្រយោជន៍ : វិន័យ​នេះ​ជា​ពុទ្ធានុញ្ញាត​, នុ៎ះ​ជា​ពុទ្ធ​ប្បញ្ញត្តិ ( ព​.​វិ​.​ពុ​. )​។ ព​.​ផ្ទ​. ពុទ្ធ​ប្បញ្ញត្តិ ។ ពុទ្ធានុស្សតិ ( — នុស​-​សៈតិ )​សេចក្ដី​រលឹក​ចំពោះ​ព្រះពុទ្ធ​, ការ​នឹក​រឿយៗ​ដល់​ព្រះ​ពុទ្ធគុណ ។ ពុទ្ធាសនៈ ( — សៈ​ន៉ៈ )​អាសនៈ​នៃ​ព្រះពុទ្ធ​, អាសនៈ​សម្រាប់​តម្កល់​ព្រះ​ពុទ្ធរូប ។​